"Εμείς οι φοιτηταί των Ανωτάτων Εκπαιδευτικών Ιδρυμάτων ορκιζόμεθα εις το όνομα της Ελευθερίας να αγωνισθώμεν μέχρι τέλους διά την κατοχύρωσιν: Των ακαδημαϊκών ελευθεριών, του πανεπιστημιακού ασύλου, της ανακλήσεως όλων των καταπιεστικών νόμων και διαταγμάτων. Ορκιζόμεθα συμπαράσταση εις όλον τον φοιτητικόν κόσμον της Ελλάδος, ο οποίος βασανίζεται. Η βία και η τρομοκρατία δε θα περάσουν. Ζήτω ο φοιτητικός κόσμος της Ελλάδος."
Ο άτυπος "όρκος" που έδωσαν οι 4000 φοιτητές της κατάληψης της Νομικής στις 21 Φεβρουαρίου 1973
Για μένα το Πολυτεχνείο αποτελεί το πιο σπουδαίο γεγονός της μεταπολεμικής ελληνικής ιστορίας. Για να είμαι ειλικρινής πιστεύω πως είναι το σημαντικότερο γεγονός ολόκληρης της ελληνικής ιστορίας (από τη σύσταση του νεοελληνικού κράτους), αλλά επειδή η άποψη αυτή βασίζεται ξεκάθαρα στις προσωπικές και πολιτικές μου καταβολές, λέω να την αφήσω στην άκρη. Θα ήθελα, όμως, να προσπαθήσω να σας εξηγήσω γιατί το Πολυτεχνείο είναι τόσο σημαντικό για μένα. Γιατί δεσπόζει ως η "πρότυπη εξέγερση" στο μυαλό μου, γιατί εκφράζει τις θέσεις μου με τον καλύτερο δυνατό τρόπο.
Τα γεγονότα λαμβάνουν χώρα με μορφή χιονοστιβάδας: το έτος 1972-3 ο φοιτητικός κόσμος (και όχι μόνο) ήταν ηλεκτρισμένος. Μαζικές αποχές, η πρώτη κατάληψη στην ιστορία (η κατάληψη της Νομικής το Φεβρουάριο του '73), ο κόσμος στους δρόμους να ζητάει να ανακληθεί το διάταγμα που επέτρεπε την άρση της αναβολής στράτευσης για τους φοιτητές που απέχουν από τα μαθήματα-πολλά στελέχη του φοιτητικού κινήμαοτς είχαν επιστρατευθεί για να σταματήσουν τη δράση τους. Οι πολίτες δίπλα στους φοιτητές να στηρίζουν τον αγώνα τους, που ξέρουν ότι είναι και δικός τους αγώνας.
Το κύριο χαρακτηριστικό αυτού του φοιτητικού κινήματος δεν είναι μόνο οι φλογερές αγωνιστικές διαθέσεις του (πάντα όμως με ειρηνική δράση), αλλά η άρνηση της "δοτής ελευθερίας"-της προσπάθειας της χούντας να προβεί σε ανώδυνες παραχωρήσεις. Όταν, λοιπόν, την 1η Νοεμβρίου ο υπουργός Παιδείας ανακοινώνει "φιλοσπουδαστικά" μέτρα, η αντίδραση είναι άμεση:οι φοιτητές συγκαλούν συνελεύσεις, αποφασίζουν μαζικά αποχή και ολοκληρώνεται η "πολιτικοποίηση" του κινήματος που είχε ξεκινήσει με την κατάληψη της Νομικής. Τα αιτήματα, τα κείμενα, τα συνθήματα είναι πλέον πολιτικά. Οι φοιτητές δεν παλεύουν μόνο για ελευθερία μέσα στα πανεπιστήμια, αλλά για ελευθερία σε ολόκληρη την κοινωνία.
Στις μαζικές και καθημερινές συγκεντρώσεις των κτιρίων πέφτει η ιδέα της κατάληψης των κτιρίων. Την Τετάρη 14 Νοεμβρίου διεξάγονται συνελεύσεις στις σχολές του ΕΜΠ και αποφασίζεται κατάληψη. Αστυνομία και ομάδες "αντιφρονούντων" έχουν κυκλώσει το κτίριο, αλλά οι φοιτητές φωνάζουν με πάθος αντιδικτατορικά συνθήματα. Στη Νομική γινόταν συνεύλεση όλων των σχολών του Πανεπιστημίου Αθηνών. Μόλις μαθευτεί ότι η αστυνομία έχει κυκλώσει το Πολυτεχνείο με απειλητικές διαθέσεις εκατοντάδες φοιτητές ξεκινούν για το Πολυτεχνείο. Η εξέγερση έχει ήδη ξεκινήσει. Τη νύχτα της 14ης Νοεμβρίου στην κατάληψη (η δεύτερη κατάληψη της ιστορίας) βρίσκονταν 1500 φοιτητές και χιλιάδες κόσμου τους στηρίζει απέξω με τρόφιμα, φάρμακα, λόγια καρδιάς.
Έκανα αυτή τη μικρή εισαγωγή για να στηρίξω το εξής απλό: η εξέγερση του Πολυτεχνείοι γίνεται αυθόρμητα. Μπορεί να είναι η κορύφωση ενός οργανωμένου και μαζικού κινήματος που παλεύει για τα δικαιώματα του κοντά στα δύο χρόνια, αλλά σαν γεγονός είναι εντελώς αυθόρμητο! Αυτό δεν είναι τυχαίο:το φοιτητικό κίνημα σεν έπασχε από μια άκαμπτη οργάνωση που θα καπέλωνε την πρωτοπορία του. Δεν είναι τυχαία και η αμήχανη στάση του ΚΚΕ τότε και τώρα. Το κίνημα ήταν μαζικό και οργανωμένο, αλλά η βαθιά ενότητα και η πρωτοπορία του το έσωσαν και από διάφορους φανατισμούς και από τα διάφορα καπελώματα.
Ένας γνωστός μου που βρισκόταν μέσα όχι ως φοιτητής αλλά ως εκπρόσωπος των εργατών μου είχε πει ότι "Είμασταν βέβαιοι ότι ξεκινάει η Επανάσταση!". Ίσως ο καθένας να είχε κατέβει για άλλους λόγους, να νόμιζε ότι γινόταν κάτι διαφορετικό, να πάλευε για τους δικούς του λόγους. Όλοι, όμως, πάλευαν για περισσότερη ελευθερία και για να ρίξουν τη χούντα.
Είναι πολλές οι λεπτομέρειες που κάνουν αυτή την εξέγερση να ξεχωρίζει ανάμεσα σε τόσες άλλες. Ειλικρινά σας λέω ότι για μένα ο γαλλικός Μάης δεν είναι τίποτα μπροστά στον ελληνικό Νοέμβρη! Πιστεύω ότι αποτελεί το πιο σημαντικό ευρωπαϊκό φοιτητικό κίνημα και μπορεί να συγκριθεί σε σημασία μόνο με την εξέγερση της Τιεν Ανμέν. Η αποτελεσματικότητά του δεν είναι η αιτία αλλά το αποτέλεσμα:το Πολυτεχνείο έριξε τη χούντα. Ούτε ο Παναγούλης με την απόπειρα δολοφονίας εναντίον του Παπαδόπουλου, ούτε ο Θεοδωράκης από το Παρίσι, αλλά αυτή η ειρηνική και αυθόρμητη εξέγερση του Νοέμβρη. Και αυτό γιατί έκανε τη χούντα να δείξει τι είναι:μια στυγνή δικτατορία που δε σέβεται την ανθρώπινη ζωή.
Αλλά είπαμε, αυτό είναι το αποτέλεσμα. Οι αιτίες βρίσκονται παντού:στην αυθόρμητη οργάνωση, στην ειρηνική και μαζική δράση, στα δημοκρατικά ρεαλιστικά αιτήματα, στη συντροφικότητα με την υπόλοιπη κοινωνία, στην ανάληψη των ευθυνών, στην πρωτοπορία και την σπουδαία ηθική στάση. Ρε γαμώτο όταν φωνάζεις "αδέρφια μας στρατιώτες" εμένα μου θυμίζεις τον Γκάντι και το Μάρτιν Λούθερ Κινγκ! Η βία είναι η μαμή της ιστορίας λένε οι μαρξιστές. Πανάθεμα με μεγαλύτερη βλακεία δεν έχω ξανακούσει:είδαμε πόσο άλλαξαν την ιστορία όλα τα βίαια κινήματα! Το είδαμε και το βλέπουμε κάθε φορά που ο αρχικός ενθουσιασμός θα αντικατασταθεί από μια νέα τυραννία! Ενώ οι λίγες φορές που η βία παραχώρησε τη θέση της στην ειρηνική εξέγερση είδαμε την πραγματική αλλαγή: με το Γκάντι η Ινδία έγινε ανεξάρτητη, με το Μ.Λ.Κινγκ οι μαύροι κέρδισαν την ισότητα, με την Άνοιξη της Πράγας και το Πολυτεχνείο κερδίσαμε τη δημοκρατία. Μα καλά δεν μπορούν οι απολογητές της βίας, αυτοί που πιστεύουν ότι με τη βία θα αλλάξουν τον κόσμο να δουν ότι πέρα από την προβληματική ηθική της, η θεωρία τους είναι και αναποτελεσματική! Ότι έτσι όχι μόνο τα πράγματα δεν γίνονται καλύτερα, αλλά νέες τυραννίες εγκαθιδρύονται, νέα δικαιώματα παραβιάζονται στο όνομα κάποιας ιδέας.
Αυτή είναι η μεγάλη κληρονομιά του Πολυτεχνείου:μας δείχνει πώς πρέπει να γίνονται οι εξεγέρσεις. Μας δίνει το πρότυπο που πρέπει να οργανώνουμε τους αγώνες μας, το πότε, το γιατί και κυρίως με τι μέσα. Ένα βασικό πρόβλημα που είχα πάντοτε είναι το εξής δίλημμα:"μήπως ρε Γιάννη είσαι συντηρητικός του κερατά; Μήπως ο λόγος που δεν είσαι τόσο επαναστατικός είναι επειδή βαθιά μέσα σου είσαι συντηρητικός;". Και δε σας κρύβω ότι το Πολυτεχνείο με έχει βοηθήσει όχι να το αντιμετωπίσω πλήρως (πράγμα ποιυ έσι κι αλλιώς δεν θα ήθελα) αλλά να καταλήξω κάπου.
Οι στιγμές που πραγματικά χρειάζεται να εξεγερθείς είναι αυτές που δεν "πάει άλλο". Που οι συνθήκες ενάντια στις οποίες επαναστατείς δε σου επιτρέπουν να πραγματοποιήσεις το "σχέδιο ζωής σου" που λέει και ο Ρωλς, όταν δε σου επιτρέπουν να ζήσεις την καθημερινότητά σου όπως επιθυμείς, μέσα στο κοινωνικά μέτρα και σταθμά που έτυχε να γεννηθείς. Αν ήσουν μαύρος στις ΗΠΑ δεν μπορούσες να ζήσεις. Αν ήσουν ινδός πριν τον Γκαντι δεν μπορούσες να ζήσεις. Αν ήσουν φοιτητής στην Ελλάδα ή στην Τσεχία δεν μπορούσες να ζήσεις. Τότε έπρεπε να εξεγερθείς και καλώς εξεγέρθηκες. Τότε διακινδύνεψες την καθημερινότητά σου γιατί δεν την ζούσες πως θα ήθελες. Το ίδιο ισχύει και για όλες τις πραγματικές εξεγέρσεις: πριν τη Γαλλική ή τη Ρώσική επανάσταση δεν μπορούσες να ζήσεις. Απλά οι εξεγέρσεις αυτές ήταν βίαιες κατέπνιξαν το πνεύμα τους. Αλλά οι ειρηνικές εξεγέρσεις είναι εκεί να μας υποδεικνύουν όχι μόνο το "πότε" και το "γιατί", αλλά και το "πώς" και το "μέχρι που".
Γι' αυτό σε περίπου μισή ώρα θα κατέβω στην πορεία. Σε μια πορεία που για μένα είναι καθαρά συμβολική. Τιμάει το τότε και λέει σε αυτούς που χρειάζεται:" να ξέρετε ότι όταν πρέπει εμάς θα μας βρείτε μπροστά σας. Όταν θα χρειαστεί θα παλέψουμε για να μπορούμε να είμαστε όπως θέλουμε". Και αυτό το απευθύνει από τους κυβερνώντες και τους μπάτσους μέχρι τους "αναρχικούς" τραμπούκους και τους κάθε λογής φασίστες!
Τρίτη, 17 Νοεμβρίου 2009
Το Πολυτεχνείο μου
Σάββατο, 14 Νοεμβρίου 2009
Η κηδεία μου
(Αφιερωμένο στους κοντινούς μου που τελευταία περνάνε δύσκολα- με ό,τι κι αν συνεπάγεται αυτό το "δύσκολα". Ο καθένας το μεταφράζει όπως θέλει. Ελπίζω ούτε αυτοί, αλλά ούτε και εσείς να εκνευρειστείτε ή αηδιάσετε με το μακάβριο της ανάρτησης)
"Ο θάνατος δεν είναι συμβάν της ζωής. Τον θάνατο δεν τον ζούμε.
Αν με την αιωνιότητα δεν εννοούμε άπειρη χρονική διάρκεια, αλλά αχρονικότητα, τότε αιώνια ζει αυτός που ζει στο παρόν.
Η ζωή μας είναι το ίδιο δίχως τέρμα, όπως το οπτικό μας πεδίο είναι δίχως όρια."
L.Wittgenstein, Tractatus Logico-Philosophicus
Μια από τις αγαπημένες μου φαντασιώσεις αποτελεί η παρακολούθηση της κηδείς μου:παρακολουθώ το γεγονός τριγυρνώντας ανάμεσα στους παρευρισκόμενους, ακούγοντας τι λένε, τι σχολιάζουν και προσπαθώ να καταλάβω την ψυχική τους κατάσταση. Προφανώς δεν μετακινούμαι σα σώμα (αν και θα ήταν πιο αστείο να μετακινείται το σώμα μου στην κηδεία του!), αλλά βλέπω το ολόγραμμά μου να μετακινείται. Νομίζω πως το έχω δει και σε όνειρο. Όλη αυτή η διαστροφή ξεκίνησε όταν είχα διαβάσει την ατάκα ενός φιλοσόφου (δε θυμάμαι ποιου) που έλεγε, περίπου, ότι για να καταλάβεις τι πραγματικά θες να κάνεις σκέψου τι λόγια θα ήθελες να ακούσεις στον επικήδειο λόγο σου. Εγώ βέβαια το επέκτεινα λίγο:πέρα από τον επικήδειο φαντάστηκα όλη την κηδεία μου και ό,τι ακούγεται σε αυτή.
Αν εξαιρέσουμε τη στεναχώρια των πολύ κοντινών μου(γονείς, γιαγιά, κολλητοί φίλοι κ.ο.κ.)νομίζω πως δεν θα πέρναγα κι άσχημα! Κοιτάξτε, ο θάνατος είναι ο μεγαλύτερος φόβος μου. Γι' αυτό συντρέχουν αρκετοί προφανείς λόγοι, αλλά και ένας λίγο κρυμμένος:νιώθω πάρα πολύ άσχημα για τη στεναχώρια που θα επιφέρει ο θάνατός μου στους παραπάνω ανθρώπους. Εκτός του φόβου, ο θάνατος μου προκαλεί και ένα είδος νοσηρής ντροπής:αγχώνομαι που θα στεναχωρήσω τόσο πολύ ανθρώπους που μου έχουν κάνει τόσο καλό! Είναι μάλλον λογικό:εγώ εντάξει πέθανα, αλλά μαζί καταστράφηκε και η ζωή των γονιών μου και στεναχώρησα πολύ άλλους κοντινούς μου ανθρώπους! Είναι να μη νιώθεις άσχημα μετά;!
Αν, λοιπόν, εξαιρέσουμε την παραπάνω τεχνική λεπτομέρεια το να βολτάρω στην κηδεία μου είναι αρκετά διασκεδαστικό. Για κάποιο λόγο πιστεύω (ή μάλλον ελπίζω) πως θα έρθει αρκετός κόσμος:θα ήθελα να μάθω τι θα λέγεται στα πηγαδάκια από τους ανθρώπους που ήξερα, αλλά δεν είμασταν και φίλοι. Αυτό που σας λέω βασικά είναι ότι έχω ανάγκη να δω ότι σε κάποιους θα λείψω. Να νιώσω ότι κάποιοι για να στεναχωρηθούν με το θάνατό μου νοιάζονται για μένα. Όλη αυτή η φαντασίωση είναι ουσιαστικά μια ένδειξη της ανάγκης που με διακατέχει να νιώσω πως για κάποιους είμαι πολύτιμος. Πως κάποιοι με αγάπησαν, με μίσησαν, με υπολόγισαν, με θαύμασαν, πως γενικώς υπήρξα στη ζωή τους.
Τριγυρνώντας ανάμεσα τουςτη μέρα της κηδείας μου στου Ζωγράφου θα μπορώ να το δω αυτό στην απόλυτη έκταση του:καμία μέρα δε θα λείψω περισσότερο σε κάποιον απ'ότι εκείνη τη μέρα. Εκείνη η μέρα είναι η μέρα μου:όλοι ασχολούνται μαζί μου, λένε ό,τι καλύτερο έχω κάνει, ξεχνάνε τα κακά που έκανα και θυμούνται μόνο τα καλά, μόνο τους λόγους για τους οποίους πρέπει να με θυμούνται. Πώς να αντισταθώ να ακούσω όλα αυτά τα καλά λόγια; Αποτελούν το ακλύτερο φάρμακο για τη ματαιοδοξία μου, την καλύτερη απάτηση στην ανάγκη μου για καλά λόγια.
Γι' αυτό συχνά πυκνά καταδιώμαι σε αυτή την μακάβρια εκδήλωση του φανταστικού:για να επισκεφθώ τη μέρα που θα είμαι το απόλυτο επίκεντρο της προσοχής. Εκείνη τη μέρα όλοι θα με σκέφτονται, θα με θυμούνται, θα με εκθειάζουν. Τι κρίμα να μην είναι αυτή η τελευταία μέρα που ζούμε; Τι κρίμα να μην είμαστε από μια μεριά να τα ακούμε όλα αυτά; Να βλέπουμε την αγάπη που μας είχαν κάποιοι αν και δεν μπόρεσαν να μας τη δείξουν; Σήμερα όλοι μας λατρεύουν με μεγαλύτερη θέρμα από ποτέ:τι αμαρτία να μην είναι αυτή η τελευταία μας μέρα στη ζωή; Η μέρα της απόλυτης "καταξίωσης" μας;
Κάποια πράγματα δεν τα ξεπερνάς ποτέ. Απλά τα ξεχνάς. Στη θέση τους μπαίνουν άλλα, ζητήματα, προβλήματα, άγχη, υποχρεώσεις, η ζωή. Το θάνατο δεν τον ξεπερνάμε, απλά τον ξεχνάμε, επειδή...ζούμε! Η ζωή με τις χαρές, τις λύπες, τα άγχη, τα προβλήματα, τις εμπειρίες είναι που μας κάνει να ξεχνάμε το θάνατό μας, το τέλος της. Το θυμόμαστε πάλι όταν ακούμε για το θάνατο κάποιου άλλου:τότε συνηδειτοποιούμε ότι δεν το ξεπεράσαμε, απλά το ξεχάσαμε.
Μην παρεξηγείτε:τα τελευταία Σαββατόβράδα ξεμένω μόνος στο σπίτι και τελευταία συμβαίνουν πολλά που με γεμίζουν άγχος. Γράφω, λοιπόν, μια ανάρτηση-γράμμα για το Μεγάλο Άλλο. Μήπως και με βοηθήσει να ξαλαφρώσω. Βρίσκω για ακόμη μια φορά την ευκαιρία να ευχαριστήσω όσους έχουν διαβάσει έστω και μια πρόταση αυτού του ιστολογίου. Τα γράμματα αυτά απευθύνονται σε εσάς και, ως εκ τούτου, είναι αφιερωμένα σε εσάς. Καληνύχτα.
Τρίτη, 03 Νοεμβρίου 2009
Για να μην ξεχνιόμαστε:επιστροφή στη σαπίλα...
Μέχρι και οι ειδήσεις του Mega το έδειξαν...Παρασκευή απόγευμα, ΑΣΟΕΕ, λίγο μετά τις 5, βρίσκομαι έξω από την είσοδο της οδού Αντωνιάδου όταν αντικρύζω καμιά εκατοστή ΠΑΣΠίτες να βγαίνουν τρέχοντας από τη σχολή, κλαίγοντας και φωνάζοντας "πεθάνατε ρε", "αυτό ήταν μουνιά, ήρθε η ώρα σας" και άλλα τέτοια ωραία. Μερικοί ήταν γεμάτοι αίματα και κάποιοι είχαν και μελανιασμένες μούρες. Σε λίγο βγήκαν καμιά εκατοστή ΔΑΠίτες από την ίδια είσοδο(είχαν ΟΛΟΙ κολλημένο πάνω τους αυτοκολλητάκι ΔΑΠ-ΝΔΦΚ) πήραν στο κυνήγι τους ΠΑΣΠίτες μέχρι τη συμβολή Μαυροματαίων και Αλεξάνδρας και επέστρεψαν φωνάζοντας συνθήματα(κάπου άκουσα και κάτι για "εγγόνια του Πατακού", αλλά δεν είμαι και σίγουρος...). Έμαθα ότι όλο αυτό ξεκίνησα από ένα ψιλοτσαμπουκά και κάποιος κάτι είπε και και και...Βασικά δεν με νοιάζει.
Μπαίνοντας στη σχολή είδα κάτι ΠΑΠΣίτισσες να κλαίνε και αίμματα στις τουαλέτες(ΠΑΣΠιτών όπως πληροφορήθηκα). Από τους ΔΑΠίτες που είδα αναγνώρισα ελάχιστους, οι περισσότεροι ήταν από άλλες σχολές και άλλοι απλοί τραμπούκοι. Η σχολή ήταν ένα μπουρδέλο σκέτο, ότιδήποτε ήταν της ΠΑΣΠ σπασμένο, οι ΔΑΠίτες να φωνάζουν συνθήματα σαν τρελοί. Είπα να πάω στο μάθημα και να μην κάτσω άλλο στο υπόγειο που είναι μαζεμένα τα τραπεζάκια των παρατάξεων γιατί άρχισα να νιώθω σα μαλάκας για κάποιο λόγο.
Μετά από κανά μισάωρο άκουσα (είχα μάθημα στον τρίτο όροφο!) φωνές. Κατέβηκα κατά τις εφτά παρά να δω τι έγινε και βλέπω και τα γραφειάκια, ταμπλώ κλπ της ΔΑΠ επίσης σπασμένα. ΤΟ προαύλιο γεμάτο ΠΑΣΠίτες και ΠΑΣΠίτισσες, σχετικά χαρούμενους. Απ' ότι έμαθα, οι ΠΑΣΠίτες φώναξαν κόσμο, παίξανε μερικές μπουνιές ακόμα, έδιωξαν όσους ΔΑΠίτες είχαν μείνει και είπαν να βγουν στο προαύλιο να το...συζητήσουν. Μέλη και των δύο παρατάξεων (πιο πολλοί της ΠΑΣΠ) βρέθηκαν στο νοσοκομείο και εχτές είδα πολλούς με μελανιασμένα μάτια και σπασμένες μύτες. Ένας ΠΑΣΠίτης είχα χάσει δόντια και ενός άλλου του είχαν σπάσει μια καρέκλα στο κεφάλι.
Οι ΕΑΑΚίτες παρακολουθούσαν συγκρατημένοι(και καλά έκαναν) ενώ δεν είδα πουθενά ΚΝΙτες. Σήμερα η ΑΣΟΕΕ ήταν κλειστή (την έκλεισε η σύγκλητος ως ένδειξη διαμαρτυρίας) και ένας καθηγητής μας έψεξε που δεν έχουμε φτιάξει φοιτητικές ομάδες περιφρούρησης για να προστατεύσουμε το Πανεπιστήμιο μας(αυτή είναι η καινούργια εναλλακτική άποψη, που λέει ότι οι εμείς οι ανεξάρτητοι πρέπει να οπλιστούμε και να παίζουμε μπουνιές όποτε χρειάζεται).Η ανακοίνωση των πρυτανικών αρχών μας καλεί "να πάρουμε ενεργά θέση για να σταματήσουν τα περιστατικά βίας στο Πανεπιστήμιο". Ένας διδακτορικός μου θύμισε ότι πέρυσι, μετά τα Δεκεμβριανά, τέσσερις τύποι ντυμένοι με αποκριάτικες σχολές πλάκωσαν στο ξύλο ένα διδακτορικό φοιτητή, χωρίς λόγο, επειδή ήταν "ρουφιάνος και τσιράκι των καθηγητών"(άσχετο-ή μήπως όχι...).
Μια απλή ενημέρωση για το τι γίνεται στο ελληνικό πανεπιστήμιο.Για να θυμούνται οι παλιοί και να μαθαίνουν οι καινούργιοι. Και εμείς που θέλουμε τις αλλαγές είμαστε "αντιδραστικοί" ή πρέπει να φτιάξουμε ομάδες ξύλου για να λύνουμε τα προβλήματα.Μάλιστα, μάλιστα...
Υ.Γ. Έμαθα προχτές το εξής συναρπαστικό:οι ΔΑΠίτες είχαν πληρώσει "μισθοφόρους"-σεκιουριτάδες να τους βοηθήσουν στην επίθεση κατά των ΠΑΣΠιτών. Φίλος μου είπε ότι κοινός μας γνωστός-τον οποίο είδα το απόγευμα των επεισοδίων, αλλά που να φανταστώ!- που δουλεύει σε εταιρεία security πληρώθηκε 50 ευρώ για να παίξει μερικές μπουνιές. Μαζί του είχε άλλους τέσσερις συναδέλφους του(από 40 ευρώ έκαστος) και "βοήθησαν τα παιδιά να αντιμετωπίσουν τις αλλαζονικές προκλήσεις των ΠΑΣΠιτών"!
Τετάρτη, 28 Οκτωβρίου 2009
Το "κόλλημα" της Αριστεράς
"Κι εγώ σ'αγαπώ, γαμώ το Χριστό μου
Κι εγώ σ'αγαπώ, γαμώ το Χριστό"
Τ.Πανούσης
"Από μία άποψη, ο μαρξισμός είναι μια θρησκεία. Για τον πιστό αντιπροσωπεύει, πρώτον, ένα σύστημα τελικών σκοπών που ενσωματώνουν το νόημα της ζωής και είναι απόλυτα κριτήρια αξιολόγησης γεγονότων και πράξεων και, δεύτερον, έναν οδηγό γι' αυτούς τους σκοπούς, που συνεπάγεται ένα σχέδιο σωτηρίας και την ένδειξη του κακού, από το οποίο η ανθρωπότητα, ή ένα εκλεκτό τμήμα της, πρέπει να σωθεί"
J.Shumpeter
Πώς έχει καταφέρει η Αριστερά να είναι στο περιθώριο; Τόσο έντονα και τόσο δίκαια ταυτόχρονα; Δεν αρθρώνει προτάσεις, δεν έχει ιδέες, κλαίγεται και γκρινιάζει με γελοίο τρόπο για κατακτήσεις συντεχνιών, αδιαφορώντας για το σύνολο της κοινωνίας. Πού πήγαν οι εποχές που ο λόγος της Αριστεράς μετρούσε και όλοι την υπολόγιζαν; Ακόμα και αυτό:αν εξαιρέσουμε εμάς και κανά δυο χώρες ακόμα, το σύνολο του πολιτισμένου κόσμου έχει κεντροδεξιές κυβερνήσεις. Όμως, μερικά χρόνια πριν, στα χρόνια του Τρίτου Δρόμου, το σύνολο των ευρωπαϊκών χωρών είχε κεντροαριστερές κυβερνήσεις και τα κεντροδεξιά κόμματα δεν ήξεραν που πατάνε και που βρίσκονται. Τι έχει γίνει και τώρα η σοσιαλδημοκρατία και η Αριστερά εν γένει έχει παραγκωνιστεί; Κατά την άποψη μου, αυτό έχει συμβεί επειδή η Αριστερά έχασε το στρατηγικό πλεονέκτημα που είχε έναντι της Δεξιάς. Σταμάτησε να ακούει και να λαμβάνει υπόψην της τους τεχνοκράτες. Και λόγω αυτού, σταμάτησε να κάνει προτάσεις και άρχισε να γκρινιάζει επιχειρηματολογώντας για ουτοπίες.
Να σας πω λίγο πιο αναλυτικά τι εννοώ. Δήλωνε τις προάλλες ο Ντ.Κάμερον, ο ηγέτης των συντηρητικών στην Αγγλία:"Πρέπει να προσπαθήσουμε να εξασφαλίσουμε μια δουλειά για τον καθένα, ή έστω ένα ελάχιστο εισόδημα για κάθε πολίτη αυτής της χώρας". Μάλιστα, μάλιστα...δε μου ακούγεται και πολύ θατσερικό αυτό...Αυτό που θέλω να πω είναι ότι η σοσιαλδημκρατία ήταν μια ανανεωτική τομή στην ευρωπαϊκή πολιτική κουλτούρα και (όπως και ο ευρωκομμουνισμός μερικά χρόνια πιο πριν) κυριάρχησε στην πολιτική ζωή των ευρωπαϊκών χωρών, γιατί άφησε πίσω του τα στεγανά της ιδεολογίας από την οποία προερχόταν(δηλαδή την Αριστερά) και ενσωμάτωσε στις προτάσεις και την πολιτική του τις συμβουλές των τεχνοκρατών. Η Αριστερά ξέφυγε από το ρομαντισμό των δεκαετιών '60 και '70(από τις οποίες πρέπει να κρατήσουμε την ανοικτομυαλιά και την κριτική σκέψη) και άρχισε να σκέφτεται πραγματιστικά, εισάγοντας στη σκέψη της τους περιορισμούς που οι ειδικοί τους ενημέρωσαν ότι υπάρχουν! Άκουσαν τους οικονομολόγους, τους κοινωνιολόγους, τους πολιτικούς επιστήμονες και άρχισαν να κάνουν πραγματιστική πολιτική με αριστερούς στόχους:μείωση της ανεργίας, αναδιανομή εισοδήματος, καλυτέρευση του βιοτικού επιπέδου.
Σε επίπεδο διανοητών, η κορύφωση αυτής της γραμμής έρχεται με τη "Θεωρία της Δικαιοσύνης" του Rawls. Το έργο αυτό δεν μοιάζει με τα προηγούμενα βιβλία πολιτικής φιλοσοφίας:είναι γεμάτο με διαγράμματα και οικονομικά εργαλεία, βελτιστοποιήσεις και μαθηματικές απεικονίσεις. Για να δείξει την αναγκαιότητα του κοινωνικού συμβολαίου ο Rawls παίρνει τα τεχνοκρατικά εργαλεία από τα οικονομικά και δομεί τη σκέψη του. Και στις διενέξεις για το έργο αυτό πρωτοστάτησαν οικονομολόγοι:ο Arrow, o Sen, o Dasgupta.Τι προσπαθώ να πω με αυτό το παράδειγμα; Ότι από τη στιγμή που η Αριστερά σταμάτησε να λαμβάνει υπόψην της τους τεχνοκράτες, είτε πραγματοποίησε μια αφελή ιδεολογική στροφή προς τη μαρξιστική μπουρδολογία (εγχωρίως), είτε σταμάτησε να κάνει ορθολογικές προτάσεις και βρέθηκε στο περιθώριο(στην υπόλοιπη Ευρώπη). Ο λαός δεν είναι χαζός. Τον απασχολούν αρκετά σοβαρά προβλήματα όπως το να μπορεί να σπουδάσει σε ένα καλό πανεπιστήμιο, να βρει μια δουλειά, να έχει καλή περίθαλψη, να πάρει μια αξιοπρεπή σύνταξη. Μέχρι το σημείο που η Αριστερά είχε να δώσει καλές και ορθολογικές λύσεις για αυτά τα ζητήματα βρισκόταν στο προσκήνιο και κυβερνούσε. Όταν σταμάτησε βρέθηκε στο περιθώριο και άρχισε να λέει βλακείες.
Κατά την άποψη μου, αυτό έγινε όταν άρχισε να αγνοεί τις συμβουλές των τεχνοκρατών. "Παιδιά, οι μετανάστες είναι αδέρφια μας, αλλά πρέπει κάπως να δούμε τι θα κάνουμε με αυτό το ζήτημα". Τίποτα η Αριστερά, τα ίδια που λέει εδώ και εκατό χρόνια."Παιδιά, το κράτος χωρίς ανταγωνισμό θα ρημάξει την οικονομία". Όλα κρατικά η Αριστερά."Παιδιά, αν συνεχίσουμε έτσι τα πανεπιστήμια θα πάνε στον πάτο και δεν θα πάρουμε σύνταξη". Διαδηλώσεις η Αριστερά. Έτσι, όμως, μάγκες δεν κάνουμε πολιτική, χαβαλέ κάνουμε! Πρέπει να κάνουμε προτάσεις που θα έχουν στο κέντρο τους την κοινωνική ευαισθησία που θέλουμε και δεν θα είναι ουτοπικές αερολογίες, αλλά στιβαρές προτάσεις με επιχειρήματα. Που θα βασίζονται στις απόψεις των ειδικών:μηχανικών και περιβαλλοντολόγων όσον αφορά το περιβάλλον, οικονομολόγων για τα οικονομικά, κοινωνιολόγων για τα κοινωνικά. Το να φωνάζουμε με ρομαντικό τρόπο καλό είναι, μας δίνει και ένα 5%, αλλά δεν κάνουμε και τίποτα σοβαρό έτσι!
Ο ρόλος του τεχνοκράτη επιστήμονα είναι καθαρά ενημερωτικός:ο ρόλος του είναι να ενημερώσει τους πολιτικούς και το λαό για τις συνέπειες των διαφόρων εναλλακτικών που συζητούνται. Τους χρειαζόμαστε για να μας πληροφορούν για τις συνέπειες αυτών που προτείνουμε και τις οποίες δεν είχαμε φανταστεί. Το να τους γράφουμε στα παλιά μας τα παπούτσια και να λέμε ότι είναι πουλημένοι και πιόνια του συστήματος έχει μια επαναστατικότητα και μια ριζοσπαστικότητα, αλλά αναμφίβολα δείχνει και ένα παρωπιδισμό! Όταν με πονάει το πόδι πάω στο γιατρό. Και μάλιστα δεν πάω στο 5% των "περίεργων" γιατρών (βελονιστές, ομοιοπαθητική, ανατολική ιατρική), αλλά στους εκπροσώπους του σύγχρονου κυρίαρχου παραδείγματος-με τα λάθη του και τα σωστά του. Ε δεν είναι λίγο...περίεργο όταν έχουμε ένα οικονομικό θέμα να διατυπώνουμε τις προτάσεις μας βασισμένες στο 5% των περιθωριακών και όχι στο 95% των υπόλοιπων οικονομολόγων;
Γι'αυτό αυτή η Αριστερά(γιατί υπάρχουν πολλών ειδών αριστερές) μοιάζει λίγο με θρησκεία. Είναι ίδιο των πιστών και των συντηρητικών αυτό το χαρακτηριστικό:"πιστεύουμε ότι οι μαύροι είναι κατώτεροι παρ'όλο που το 95% των επιστημόνων λένε ότι δεν είναι", "πιστεύουμε στο δημιουργισμό παρ'όλο που το 95% των επιστημόνων προκρίνουν την εξέλιξη", "πιστεύουμε στον κρατικό προγραμματισμό παρ'όλο που το 95% των επιστημόνων λένε ότι η αγορά παράγει πιο πολύ προϊόν". Το να αγνοούμε τους ειδικούς με διάφορα επιχειρήματα όπως "είναι πιόνια της κυρίαρχης ιδεολογίας" είναι μεν επαναστατικό, αλλά έχει και μια κακή βασική συνέπεια:ενώ έχουμε ρομαντικούς σκοπούς, τα αποτελέσματα των πράξεων μας δεν είναι τα επιθυμητά. Ενώ η Αριστερά θέλει να ανεβάσει το βιοτικό επίπεδο των κατώτερων τάξεων με αυτά που προτείνει και αυτά που κάνει στρέφεται εναντίον του στόχου αυτού! Το βασικό πρόβλημα είναι το εξής:επειδή η Αριστερά αγνοεί τους τεχνοκράτες, με τις προτάσεις και τις δράσεις της δεν υπερασπίζεται αυτούς που πργματικά έχουν ανάγκη, αλλά συντεχνιές, οργανωμένα συμφέροντα, περιορισμένες ομάδες. Χάνει έτσι τον αυθεντικό της ρόλο και ουσιαστικά εφαρμόζει μια "αντιλαϊκή" πολιτική! Τρανό παράδειγμα:υπερασπιζόμενη μέχρι θανάτου τα κεκτημένα των δημοσίων υπαλλήλων, χειροτερεύει την κατάσταση των ιδιωτικών!
Και μη νομίζετε ότι είναι οι οικονομολόγοι οι μόνοι τεχνοκράτες τους οποίους αγνοεί η Αριστερά:σας παραπέμπω στο συναρπαστικό βιβλιαράκι του γνωστού φιλοσόφου Peter Singer "Μια Δαρβινική Αριστερά" των εκδόσεων Σύναλμα. Εκεί ο Singer αποδεικνύει ότι με τα στεγανά της η Αριστερά αγνοεί και τους εξελικτικούς βιολόγους, έχοντας μια εντελώς εσφαλμένη εικόνα για την ανθρώπινη φύση. Και τα κειμενάκια αυτά έχουν μόνο ένα σκοπό:να βρω(και αν δεν υπάρχει να εφεύρω με τη συμβολή καλών φίλων) μια Αριστερά που να με εκφράζει και να πραγματώνει τον αυθεντικό της ρόλο.
Κυριακή, 18 Οκτωβρίου 2009
Αφιερωμένο σε μερικούς καλούς φίλους!
Ένα μπράβο σε όλους! Υπέροχοι! Άντε να ξεκινήσει και το τρία να φάμε καλά! Γιώργηδες σας ευχαριστούμε όλοι πολύ!
Type rest of the post here
Κυριακή, 11 Οκτωβρίου 2009
Σώτη πέστα όλα!
Γενικά μου την ψιλοσπάει. Όπως και οι περισσότεροι καλλιτέχνες, όταν γράφει για την πολιτική γράφει βλακείες. Δεν έχει επιχειρήματα, χαρακτηρίζεται από την "μπάτσοι-γουρούνια-δολοφόνοι" αριστερή ανώριμη στάση, το παίζει προοδευτική, αλλά τα κολλήματά της βγάζουν μάτι, τα βιβλία της δεν μου φαίνονται σόι. Αλλά, όπως λέει ο σοφός λαός, ακόμα και ένα σταματημένο ρολόι δείχνει δύο φορές της μέρα τη σωστή ώρα. Έτσι και η Σώτη, τώρα τελευταία σαν κάτι να προσπαθεί να πει και με βρίσκει κοντά της! Αναδημοσιεύω παρακάτω δύο κειμενάκια της στην Athens Voice(γενικά προτιμώ τη Lifo με Τσαγκαρουσιάνο και Νίκο Δήμου) που πιστεύω πως δείχνουν...τη σωστή ώρα! Μακάρι να συνεχίσει σε αυτό τον τόνο!
Πάλι καλά, αργότερα βλέπουμε
Μέχρι προσφάτως οι πολίτες ψήφιζαν με την πελατειακή λογική: ως ανταμοιβή είτε για το πραγματοποιηθέν ρουσφέτι είτε για την υπόσχεση του ρουσφετιού. Χωρίς να έχει υποχωρήσει η ευνοιοκρατία –το «έθος» του νεποτισμού– όλο και περισσότεροι ψηφοφόροι επιλέγουν με κριτήρια ψυχολογικά και αισθητικά· υπολογίζω μάλιστα ότι δεν είναι λίγοι όσοι αποφασίζουν την τελευταία στιγμή, όπως για μια αποκοτιά, ένα coup de tête.
Ακούγεται σαν μια μορφή προόδου εφόσον έτσι αποκλείεται ο πολιτικός φανατισμός· το ζήτημα όμως είναι πιο σύνθετο: για παράδειγμα, αρκετοί ψηφίζουν ΚΚΕ γιατί τους φαίνεται «καλτ»· καλτ-Αλέκα, όπως καλτ-νομάρχης Θεσσαλονίκης και καλτ-Ανίτα Πάνια. Στην περίπτωση αυτή ταυτίζουν το κόμμα με τη γραμματέα του στην οποία αναφέρονται με το μικρό της όνομα, όπως συμβαίνει συνήθως στην Ελλάδα: ο Κωστάκης, ο Γιωργάκης κ.τ.λ., μιας και συχνά οι πολιτικοί είναι παιδιά, εγγόνια κι ανίψια παλιότερων πολιτικών. Δυσκολεύομαι να φανταστώ κάτι παρόμοιο στη Γαλλία (ο μικρός Νικολά, η Σεγκολενούλα, o Nτομινικάκος;) ή ακόμη και στην Ιταλία, μια χώρα εξίσου γελοία με την Ελλάδα αν όχι περισσότερο και σε πιο επικίνδυνη μορφή. Εξάλλου, παραδοσιακά, οι Έλληνες σταυρώνουν αμφιλεγόμενα πρόσωπα σε διάφορα ψηφοδέλτια: κάποιον επειδή «τα λέει χύμα», κάποιον άλλον επειδή είναι ο ίδιος «χύμα»· δεν αναφέρομαι εδώ στους ψηφοφόρους που ψηφίζουν τραγουδιάρες, αστέρια της trash ΤV και του παλκοσένικου (δηλαδή εξ ορισμού «καλτ»), αλλά σε μια αναδυόμενη τάση που προσαρμόζει τις εκλογές στη γενικευμένη γελοιότητα καθώς και στη γελοιοποίηση της γελοιότητας.
Πράγματι ο πολιτικός φανατισμός, το μετεμφυλιακό κλίμα, έχουν κάπως κατασιγαστεί: παρ’ όλ’ αυτά, οι «δεξιοί», ο σκληρός πυρήνας της συντηρητικής παράταξης –εν κατακλείδι, μικρό αλλά υπολογίσιμο μέρος των ψηφοφόρων της Νέας Δημοκρατίας– παραμένουν, όπως οι πολιτικοί, τα παιδιά, τα εγγόνια και τα ανίψια των δοσιλόγων, των γερμανοτσολιάδων, των βασανιστών και των χαφιέδων. Δεν έχει επαρκέσει ο χρόνος ώστε να εξαλειφθούν αυτές οι γενεές και να διαχυθούν οι κομματικές προτιμήσεις σε όλο το πολιτικό φάσμα. Από την άλλη πλευρά, οι αριστεροί –τόσο εκείνοι του ΣΥΡΙΖΑ, όσο και οι άλλοι, οι προαναφερθέντες «καλτ»– είναι οι απόγονοι των καταδιωγμένων· τα κριτήριά τους είναι περισσότερο συναισθηματικά (για την κατακαημένη πατρίδα και για την οικογένεια που τόσα τράβηξαν...), παρά ταξικά ή πολιτικά. Παρατηρείται μάλιστα, πιθανώς εξαιτίας της σκληραγώγησης, αφύσικη παράταση του βίου αυτών των παλαιών γενεών που υπέφεραν από τη δεξιά. Με δυσάρεστες συνέπειες για το παρόν της αριστεράς.
Δεν υπάρχει ψηφοφόρος-πολίτης άγραφο χαρτί: πίσω από κάθε 18άρη που ψήφισε για πρώτη φορά ξεπροβάλλει ένας παππούς που ήταν είτε με τους μεν είτε με τους δε· ένας μπαμπάς και μια μαμά που υπήρξαν μέλη της ΔΑΠ-ΝΔΦΚ, Κνίτες, Ρηγάδες, κινεζόφιλοι ή τροτσκιστές, ή κάτι άλλο ακόμα πιο παράδοξο· που ήταν, γενικά μιλώντας, καλτ και δεν το ήξεραν. Ή ίσως να το ήξεραν, δεν μπορούσαν όμως να κάνουν διαφορετικά εφόσον στην Ελλάδα έπρεπε κάπου να «ανήκεις». Όντως, εμφανίζεται μια γκρίζα ζώνη: οι «αναποφάσιστοι» δημοκράτες (ΣΥΡΙΖΑ ή Οικολόγοι Πράσινοι; Λευκό ή αποχή; Ή μήπως ΠΑΣΟΚ για να καταβαραθρωθεί η ΝΔ;), αλλά και οι αναρχοφασίστες, οι άγριες φυλές της εσώτερης πόλης· οι χαφιέδες, οι πρεζάκηδες και τα ταξικά κωθώνια συμφώνως προς τον πιο επιτυχημένο χαρακτηρισμό της ελληνικής κοινωνίας. Τι φρονεί για τις εκλογές ο πληθυσμός αυτής της γκρίζας ζώνης: η πρώτη κατηγορία φρονεί ότι τίποτα και κανείς δεν της αξίζει· ας πούμε ότι καταλαβαίνω την ιδέα αν και δεν τη συμμερίζομαι· κάθε φορά που διενεργούνται εκλογές αναρωτιέμαι μήπως είναι προτιμότερο να μην ψηφίσω. Και πάντα ψηφίζω: ενώ ο ήλιος αρχίζει να δύει, τρέχω στο εκλογικό τμήμα και, ξέπνοη, ψηφίζω.
Η δεύτερη κατηγορία δεν φρονεί τίποτα· η αποχή που συνιστά την πιο συνήθη στάση της είναι, στις περισσότερες περιπτώσεις, αποτέλεσμα εξαλλοσύνης παρά νηφαλιότητας. Ο νηφάλιος πολίτης επιλέγει το καλύτερο από όσα του παρέχονται: όχι μόνο στις εκλογές αλλά γενικότερα στη ζωή· δεν πρόκειται για τη φιλοσοφική θέση του «το μη χείρον βέλτιστον» (που έχει υπερχρησιμοποιηθεί), πρόκειται για την απλή παραδοχή ότι ποτέ δύο πράγματα (όπως π.χ. δύο κόμματα) δεν είναι απολύτως όμοια. Και από την απλή πρόθεση να επιλέξεις τα λιγότερο επιβλαβή πρόσωπα που έχουν δηλώσει συμμετοχή· τα λιγότερο γελοία, τα λιγότερο «καλτ».
Κοντολογίς, διαφωνούμε: τόσο με εκείνους που ψηφίζουν «δαγκωτό» –ήδη η έκφραση παραείναι κιτς– όσο και με εκείνους που ψηφίζουν για πλάκα. Η Ελλάδα έχει ανάγκη από σοβαρότητα, η πλάκα μάς περισσεύει: θεωρώ επίδειξη ελαφρομυαλιάς πολλά από τα ψηφοδέλτια των μικρών ομάδων· το να είναι κανείς π.χ. μαοϊκός μού φαινόταν ανέκαθεν άτυπη παραφροσύνη, κι όσο για τους «συνεχιστές του Καποδίστρια» και τις «καπνιστικές ομάδες» τι να πει κανείς... Παρότι τίποτα απ’ αυτά δεν επηρεάζει την έκβαση των εκλογών, όλα συμπληρώνουν το πορτρέτο μιας χώρας πεισματικά ασυμμόρφωτης που δεν εμπνέει κανένα σεβασμό. Όχι μόνο στους «ξένους» (αυτοί, έτσι κι αλλιώς, μας θεωρούν καταγέλαστους), αλλά σ’ εμάς τους ίδιους: στην Ελλάδα οι άνθρωποι που θέλουν να διατηρήσουν τη σοβαρότητα και ακεραιότητά τους δεν εμπλέκονται στην πολιτική, αποφεύγουν τόσο το Κακό, όσο και τα ζόμπι που υπαινίχθηκα (για να αναφερθώ σε καλτ ταινία που ταιριάζει σε μεταμεσονύκτιες προβολές). Έτσι, η πολιτική παραδίδεται σε μεσήλικες με παιδιάστικα ονόματα, σε μωροφιλόδοξους, σε λαμόγια, σε χαζούς, τεμπέληδες, υστερικούς, νούμερα κάθε λογής...
Είμαστε, αναμφίβολα, μια χώρα-b movie: το συντηρητικό κόμμα δεν έχει καμιά πολιτική (για παράδειγμα, όσα έχουν συμβεί με τους μετανάστες αποτελούν παγκόσμια εξαίρεση), οι σοσιαλδημοκράτες δεν καταφέρνουν να αναδείξουν πρόσωπα και ιδέες για τον 21ο αιώνα· δύο τουλάχιστον «αριστεροί» σχηματισμοί αναμετρώνται σε αδιαλλαξία (στην Ελλάδα η αδιαλλαξία θεωρείται αρετή παρότι οδήγησε στον εμφύλιο πόλεμο και στα παρεπόμενα)· τέλος, η ομάδα των Πράσινων ξέρει ότι εδώ είναι Βαλκάνια κι ότι έχουμε κατορθώσει να γίνουμε παγκόσμια εξαίρεση: καταστρέψαμε το περιβάλλον χωρίς τη συμβολή της βιομηχανίας (εφόσον δεν έχουμε βιομηχανία).
Υπάρχει ελπίδα; Μπορεί. Κρίνοντας από τα στελέχη της ΝΔ που έμειναν έξω από τη Βουλή, συμπεραίνω, με κάθε επιφύλαξη, ότι, στην περίπτωση αυτή, οι ψηφοφόροι αφαίρεσαν το βουλευτιλίκι από μερικούς πάρα πολύ γελοίους. Υπό αυτό το πρίσμα, το βράδυ της Κυριακής σκεφτόμουν: «Πάλι καλά. Αργότερα, βλέπουμε», εκφράζοντας έτσι τη μείωση των προσδοκιών μας, καθώς και μια στάση προσωρινής αναμονής σαν τον αυτόχειρα που κοντοστέκεται λίγο προτού πηδήξει από το περβάζι.
Για το έλλειμμα της Αριστεράς
Παρέα της πλατείας Εξαρχείων στήνεται έξω από καφέ που μόλις έχει ανοίξει, σχολιάζοντας: «Πολύ κυριλέ είναι... Να του χώσουμε κανένα γκαζάκι;». Αργότερα, συσπειρωμένοι, εκβάλλουν την επαναστατική φωνή: «Γιάπηδες έξω! Να πάτε στο Κολωνάκι!». Το σύνθημα μού θυμίζει, αναπόφευκτα, εκείνο του φιλήσυχου μικροαστού: «Πρεζάκια έξω! Να πάτε στην πλατεία Βάθη!». Στο μεταξύ, λαμβάνω ένα e-mail που γράφει: «Άλλαξε μυαλά, θα πάθεις ό,τι έπαθε η Κούνεβα! Ξέρουμε πού μένεις...».
Η προειδοποίηση δεν προέρχεται από τα εγκληματικά αφεντικά, προέρχεται από θερμοκέφαλους «εξεγερμένους»: από εκείνους που κατέστρεψαν τη βιβλιοθήκη της Νομικής, το βιβλιοπωλείο του «Παπασωτηρίου», το πολυκατάστημα «Πλαίσιο». Δεν είναι οι «περιουσίες» που με απασχολούν, είναι ο συμβολισμός τους: όταν καις βιβλία, καις το κεφάλι σου. Σκέφτομαι το πόσο απέχει η πράξη από τις ιδέες, από τον «εξεγερμένο άνθρωπο» του Αλμπέρ Καμύ, από τους ευγενείς, σοφούς επαναστάτες: τον Τσερνιτσέφκι, τον Μαγιακόβσκι· τον Γιουτζήν Ντεμπς· τον Γκράμσι· σε πόση αμηχανία βρίσκεται οποιοσδήποτε αριστερός και αναρχικός με ιδεολογικές αποσκευές, μπροστά σ’ αυτές τις τυραννικές μειοψηφίες.
Περνάω από το απαλλοτριωμένο «πάρκο» στη γωνία Ζωοδόχου Πηγής και Ναυαρίνου: μεγάλη νίκη του κινήματος· το βασίλειο της ασχήμιας. Αλλά μην κάνετε κύματα, μην ενοχλείτε: τα «παιδιά» επαναστατούν. Το γιατί το ξέρω, νομίζω μάλιστα ότι το ξέρω καλύτερα από τα μέλη του «κινήματος». Το πώς (οι μέθοδοι) και το προς τι (με ποιο αίτημα, με ποιο όραμα) με προβληματίζουν. Επιπλέον, με προβληματίζει η κοινή γνώμη: γιατί τόσοι άνθρωποι χαίρονται επειδή καταστράφηκαν μεγάλα, επιτυχημένα καταστήματα στο κέντρο της Αθήνας; Γιατί, ακόμα περισσότερο, απειλούν ότι θα τα ξανακαταστρέψουν; Στην Ελλάδα, οτιδήποτε ωραίο, καλοκουρδισμένο, θριαμβικό, πρέπει να εξολοθρεύεται: κτίρια, άνθρωποι, αντικείμενα, ιδέες, όλα στα σκουπίδια, στα σκουπίδια που καίγονται. Τhe bonfire of the vanities.
Αντιθέτως, το να βάφεις, λόγου χάρη, μια τράπεζα κόκκινη, συνιστά μια συμβολική πράξη· κάτι εκφράζεις με το κόκκινο χρώμα, κάτι διακινδυνεύεις τη στιγμή που ρίχνεις την μπογιά. Η καταστροφή, η πυρά, παραείναι εύκολη και γρήγορη· ανέξοδη: στο τέλος της μέρας, τις αποζημιώσεις επωμίζεται ο φορολογούμενος πολίτης. Εξάλλου, το τοπίο μετά τη μάχη είναι θλιβερό: πώς μπορεί να ζει κανείς μέσα σε ερείπια;
Μένω σχεδόν απέναντι από το Πολυτεχνείο. Κάθε μέρα αναρωτιέμαι: πώς έχει επιτραπεί μια τέτοια καταπάτηση, ένας τέτοιος βιασμός του χώρου, του περιβάλλοντος; Έχω απαντήσεις που δεν αρέσουν σε κανέναν: οι άνθρωποι –νέοι και λιγότερο νέοι– χρειάζονται νομικό πλαίσιο για να κινηθούν (ή για να ακινητοποιηθούν)· χρειάζονται υποχρεώσεις και δικαιώματα. Ακόμη και η χρήση των δικαιωμάτων οφείλει να είναι υποχρεωτική (για παράδειγμα, η δωρεάν παιδεία πρέπει να είναι υποχρεωτική). Ο χώρος του Πολυτεχνείου αποτελεί ένα πεδίο όπου ξεδιπλώνεται η σημερινή Ελλάδα: εγκατάλειψη, ανημπόρια, «άσυλο» για ανθρώπους που δεν αξίζουν κανενός είδους ασυλία. Οι φοιτητές ζουν μέσα στην ελεεινότητα, σ’ έναν αργόστροφο κόσμο, δίπλα σε καθηγητές-δημοσίους υπαλλήλους, κόλακες της νεολαίας και απολογητές ενός βαθιά επαρχιακού «νεοτερισμού». Το πανεπιστήμιο υπονομεύεται από την παθητική στάση των καθηγητών για πάνω από τριάντα πέντε χρόνια: εξαιρέσεις υπάρχουν αλλά δεν επαρκούν. Ο χώρος –η πόλη– βρίσκεται στο έλεος των εμπρηστών: οι εμπρηστές μπαίνουν και στρογγυλοκάθονται στο σπίτι σου όπως στο θεατρικό έργο του Μαξ Φρις. Ψηφοθηρία, καλόπιασμα του όχλου, σύγχυση αξιών και ανατροπή αξιών, παραπομπή στις προτροπές του Μπακούνιν μαζί με άγνοια περί αναρχισμού και περί Μπακούνιν. Ο αναρχισμός είναι σκληρή δουλειά, δεν εξαντλείται σε τσιτάτα, σαν εκείνα που ξέρουν οι Κνίτες από τον Λένιν κι από τον Μαρξ διασκευασμένο και παραμορφωμένο από τους Σοβιετικούς. Ο αναρχισμός, η επανάσταση, είναι μεγάλες περιπέτειες του ανθρώπινου μυαλού, δεν είναι γιορτές μίσους.
Ξανά και ξανά, στην επέτειο του Πολυτεχνείου, με αφορμές αστυνομικής βίας ή και χωρίς έκδηλες αφορμές, στην Ελλάδα μάς χαρακτηρίζει το πνεύμα του Μάη του ’68 βαλκανοποιημένο και καθυστερημένο σαράντα χρόνια. Εξηγήσεις υπάρχουν, δικαιολογίες μπορούμε να επινοήσουμε: εκτός από τον Διαφωτισμό και τη βιομηχανική επανάσταση, χάσαμε και τη δεκαετία του ’60, τα εναλλακτικά κινήματα, τα αιτήματα της ατομικής ελευθερίας, τη ριζοσπαστικοποίηση της πολυφυλετικής, πολυπολιτισμικής αριστεράς. Έτσι, το κοινωνικό μας κίνημα είναι φτωχό, δογματικό· πρωτόγονο· στερείται φαντασίας, εμφορείται από διεστραμμένη σκέψη· μεταφράζει το λεγόμενο «ταξικό μίσος» σε φθόνο, εκδηλώνει τον φθόνο με πράξεις ασχήμιας και αφανισμού. Τι συμβαίνει; Βρισκόμαστε ακόμα στη σκοτεινή εποχή πριν από τον Διαφωτισμό; Και γιατί δεν μιλάει κανείς για όλ’ αυτά από τον χώρο (the horror, the horror!) της αριστεράς; Γιατί αποδέχονται την ανοησία και την αυθαιρεσία ενός «κινήματος» που δεν ενδιαφέρεται για τη δικαιοσύνη και την καλοσύνη εφόσον διακόπτει βιαίως θεατρικές παραστάσεις, απειλεί με τρομοκρατικές επεμβάσεις και καθυβρίζει οποιονδήποτε διαφωνεί;
Η ποιότητα της ζωής εξαρτάται από την ποιότητα της αριστεράς: η συνάρτηση είναι απλή. Η δική μας αριστερά περιγράφεται ακόμα με όρους της δεκαετίας του ’30· λενινιστές, τροτσκιστές, σταλινικοί και αναρχοφασίστες, όλοι μαζί, ενωμένοι, χωρίς συγκεκριμένα ανθρωπιστικά αιτήματα, με τους μεν να επιμένουν στην κομματική συνείδηση, με τους δε να κραυγάζουν με την ορολογία που είχε νόημα (και αίμα) τον καιρό της βιομηχανικής επανάστασης. Ο χρόνος στην Ελλάδα μοιάζει παγωμένος· τα ρολόγια σταματημένα. Γι’ αυτό –και για πολλούς ακόμα λόγους– το αριστερό μας κίνημα, εκτός από την ενάρετη εποχή της ΕΔΑ (ένα κόμμα ξεχασμένο λόγω της γενικευμένης αμνησίας και αμορφωσιάς), παραπαίει ανάμεσα στον οπισθοδρομικό πατριωτισμό και το προλεταριακό όνειρο της ταξικής δικτατορίας.
Η δικτατορία είναι μια πραγματικότητα: η «Νέα Αριστερά» δεν έχει φτάσει ακόμα στις ακτές μας για να αποκαταστήσει τις αληθινές αρχές του ανθρωπισμού. Ίσως να μη φτάσει ποτέ. Κοντολογίς, η αριστερά στην Ελλάδα είναι μια δεξιά που αφαιρεί από τον άνθρωπο την προσωπική του ευθύνη, που τον παρουσιάζει σαν κακορίζικο θύμα των περιστάσεων. Όσοι από τους ακτιβιστές δεν έχουν άδειο κεφάλι, έχουν γραφειοκρατικές ιδέες, υπεραπλουστευτικές (πλούσιοι-φτωχοί, καταπιεστές-καταπιεζόμενοι, καλοί-κακοί): όταν αγνοείς τη σύνθετη φύση της ζωής και της οργανωμένης κοινωνίας, την ανάγκη της πολιτικής πραότητας και της ομορφιάς, δεν είσαι παρά ένας ακόμα βάνδαλος.
Σάββατο, 10 Οκτωβρίου 2009
Γιατί είμαι αριστερός
"Όσο λιγότερο μπορεί ο άνθρωπος να αναγκάζεται φυσικά και όσο, αντίθετα, περισσότερο μπορεί να αναγκάζεται ηθικά (με μόνη την παράσταση του χρέους), τόσο πιο ελεύθερος είναι"
Ι.Καντ
"Να πούμε λόγια άγρια παράξενα και ατόφια
σάβανα και χώματα στη μούρη της την ψόφια
η φωνή της αντηχεί σαν τουμπανιασμένο σώμα
μέσα στο δικό μου στόμα"
Δ.Σαββόπουλος
Μία από τις καλές μου αναρτήσεις είναι αυτή της 14/1/2009 με τον ψαρωτικό τίτλο:"Γιατί είμαι φιλελεύθερος". Είχα προσπαθήσει να εξηγήσω τους λόγους για τους οποίους δεν είχα άλλη επιλογή από το να υιοθετήσω τη φιλελεύθερη ιδεολογία. Η αυστηρότητά μου για τους ανθρώπους, η πίστη μου στην ανθρώπινη ελευθερία και στις επιλογές μας και ότι διαλέγουμε το μέλλον μας και καθορίζουμε τη ζωή μας σε μεγάλο βαθμό δεν μου επιτρέπουν να είμαι και τίποτα άλλο. Ή μήπως όχι...Όπως έχω ξαναγράψει η ενασχόληση μου με το blogging ξεκίνησε για να διευρευνήσω τη σχέση φιλελευθερισμού και αριστεράς. Το πρόβλημα:ένιωθα αριστερός, αλλά η αριστερά δεν με αντιπροσώπευε! Παρ'όλα αυτά δυσκολευόμουν να δηλώσω κάτι πέρα από "αριστερός". Τρανό παράδειγμα:στις τελευταίες εκλογές ψήφισα ΣΥΡΙΖΑ!Εντάξει σταύρωσα στελέχη της ανανεωτικής πτέρυγας, αλλά αυτό δε λέει και κάτι:(όπως και στις προηγούμενες εκλογές)ψήφισα αριστερά. Και ιδού το ερώτημα:τι με κρατάει στην ιδεολογία αυτή; Τι με κρατάει και δηλώνω ακόμη αριστερός (με τον προσδιορισμό "φιλελεύθερος" πρώτα, αλλά αριστερός!); Πώς εξηγείται η εμμονή με αυτή την (ταλαίπωρη είναι η αλήθεια) ιδεολογία;
Ο πρώτος και βασικότερος λόγος είναι ο συνηδεισιακός-συναισθηματικός:η συνείδησή μου δεν μου επιτρέπει να δηλώνω-ψηφίζω-συγχωρώ οτιδήποτε άλλο! Το παρελθόν της οικογένειάς μου (και οι δύο παππούδες μου εξορίστηκαν και φυλακίστηκαν, αρνούμενοι να υπογράψουν πιστοποιητικό πολιτικών φρονημάτων, ο ένας ήταν γραμματέας του ελληνοσοβιετικού συλλόγου φιλίας-είχε τον Βελουχιώτη καθοδηγητή στην Καβάλα-, πρωταγωνιστεί στο γνωστό για τους ειδικούς "ζήτημα της Καρδίτσας"-αναφέρεται στο βιβλίο του M.Mazower "Μετά τον πόλεμο"-, ο άλλος στην ΕΠΟΝ από παιδί, ιδρυτικό μέλος του Συνασπισμού), οι αναμνήσεις μου από παιδί σε ένα σπίτι γεμάτο αριστερά βιβλία, το ότι διάβασα το Μίσσιο και τους "Ανθρωποφύλακες" με κάνουν και ντρέπομαι όταν λέω ότι η αριστερά έχει σοβαρό έλλειμμα προτάσεων, ιδεών και ανθρώπων. Τι να κάνω; Δεν μου πάει να υποστηρίξω τίποτε άλλο! Νιώθω ότι προδίδω κάτι ιερό, κάτι σημαντικό, κάτι δικό μου. Η ιερότητα των αγώνων, οι εξορίες, οι μεγάλες πράξεις είναι για μένα σύμβολα απαράβατα, σύμβολα ηθικά που έχουν καρφωθεί για πάντα στη συνείδησή μου. Σχεδόν μου επιβάλλεται να είμαι αριστερός. Πώς κάτι που έχω μάθει να θαυμάζω τόσο πολύ να το αποκηρύξω;
Αλλά δεν είναι μόνο αυτό. Έχω και άλλος λόγος για να βλέπω την αριστερά με δέος. Όπως λέει και ο φίλος μου ο Παναγιώτης, "βλέπω ότι οι πιο νορμάλ, οι πιο λογικοί, οι πιο γαμάτοι άνθρωποι είναι αυτοί που έχουν περάσει από την αριστερά, αλλά την ξεπέρασαν". Ε αυτό πρέπει να το παραδεχτούμε:με ελάχιστες εξαιρέσεις, οι άνθρωποι με την υψηλότερη κουλτούρα, το υψηλότερο επίπεδο μόρφωσης, οι σοβαρότεροι καλλιτέχνες, οι πιο καλλιεργημένοι ανήκουν στην αριστερά! Σε κάθε γενιά οι καλύτεροι (επαναλαμβάνω:με εξαιρέσεις!) εντάσσονται στο δυναμικό της αριστεράς. Η αριστερά αποτελεί ένα διανοητικό εργαστήριο στο οποίο λαμβάνουν χώρα οι σοβαρότερες πνευματικές, καλλιτεχνικές, φιλοσοφικές ζυμώσεις. Εννοείται, βέβαια πως και στην αριστερά υπάρχουν άπειροι άνθρωποι που δεν έχουν καμία σχέση με τα παραπάνω. Αλλά νομίζω ότι μέχρι τώρα τουλάχιστον οι πιο αξιόλογοι άνθρωποι κάθε κοινωνίας ανήκαν σε κάποια φάση της ζωής τους σε κάποια αριστερή συνιστώσα. Δεν ξέρω τι τους ενώνει:η αναζήτηση ενός καλύτερου κόσμου, η αγωνιστικότητα, η μόρφωση...Το γεγονός πάντως παραμένει:η αριστερά συγκεντρώνει στις τάξεις της την πλειοψηφία των ανθρώπων υψηλού δυναμικού της κοινωνίας.
Όμως, είναι και κάτι άλλο σημαντικό:η αριστερά δεν συγκεντρώνει τα αξιολογότερα μέλη της κοινωνίας, αλλά και τα πιο δυναμικά. Στην αριστερά είναι μαζεμένοι και τα άτομα που είναι πρόθυμα να δράσουν για τα πιστεύω τους! Είναι η μόνη παράταξη που θα διαδηλώσει για να δείξει τα πιστεύω της, να αναδείξει τους συμβολισμούς της, να παλέψει για αυτά που θεωρεί σημαντικά. Το ξέρω ότι στις περισσότερες από αυτές τις εκδηλώσεις βασιλεύει η καφρίλα, η στενομυαλιά, η χαζομάρα, τα κολλήματα. Όμως, υπάρχουν ζητήματα για τα οποία θέλω να διαδηλώσω και να παλέψω:τα δικαιώματα των μειονοτήτων, το διαχωρισμό του κράτους από οτιδήποτε εκκλησιαστικό, την κατάργηση της υποχρεωτικής στράτευσης, για τα δικαιώματα των φυλακισμένων και των ομοφυλοφίλων. Το ξέρω ότι αυτά τα λένε και οι φιλελεύθεροι, αλλά αυτοί μόνο...το λένε!Οι αριστεροί όμως θα κάνουν μια εκδήλωση, θα διοργανώσουν μια συναυλία, θα κατέβουν σε μια πορεία, θα το προσπαθήσουν πιο πολύ. Έστω και από καθήκον, από υποχρέωση, με στενόμυαλο τρόπο, με άσχημα παρελκόμενα αλλά θα το παλέψουν! Για το λόγο, λοιπόν, ότι η αριστερά συγκεντρώνει το σύνολο του αγωνιστικού δυναμικού της κοινωνίας, ακόμα με τραβάει.
Υπάρχει, τέλος, και κάτι άλλο:είναι και αυτό που λέει ο φίλος Γιάννης, "ότι υπάρχει ρε παιδιά ένας καταμερισμός έργων στην κοινωνία"!Η αριστερά καλώς ή κακώς(αυτό σημαίνει ότι αυτό έχει τα καλά του και τα κακά του) έχει "ειδηκευθεί" στο ρόλο της κριτικής. Δείτε τον πιο σημαντικό αριστερό φιλόσοφο:το έργο του Μαρξ είναι αφιερωμένο στην κριτική του καπιταλισμού και όχι στο πώς θα είναι η σοσιαλιστική κοινωνία, για την οποία τα όσα έχει πει γεμίζουν δε γεμίζουν δύο σελίδες!Η δουλειά της αριστεράς είναι η κριτική:κριτική στη διακυβέρνηση, στο κράτος, στα όργανα του κράτους, γενικώς στα πάντα! Μα αυτό είναι σημαντικό:η κοινωνία χρειάζεται κάποιον να δείνει τα όρια. Να οριοθετεί που θα πρέπει περίπου να κυμαίνονται τα πράγματα:αυτός είναι ο ρόλος τς αριστεράς. Να θέτει τα όρια, να συμβάλλει στον ετεροπροσδιορισμό της εξουσίας! Θα έβαζα τον Πόππερ και τον Ρωλς ή τον Χάγιεκ και Κέϋνς να κυβερνήσουν, αλλά τον Μαρξ, τον Μαρκούζε, τον Σαρτρ και τον Χαμπέρμας να τους κριτικάρουν!Αυτός είναι ο ρόλος της αριστεράς για μένα:όχι να κυβερνάει, αλλά να κριτικάρει/ελέγχει!Αλλά γι'αυτό χρειάζεται πρωτότυπες προτάσεις, φρέσκιες ιδέες, νέους διανοητές κλειδιά. Όχι, παρωχημένες μαρξιστικές ξύλινες κοινοτυπίες, άχρηστες πορείες, αδιάλλακτες θέσεις. Την έχω ανάγκη μια αξιόλογη αριστερά ρε γαμώτο:και πολύ μου λείπει που έχει χρόνια να φανεί-και που το μέλλον της είναι, το λιγότερο αβέβαιο...
Δευτέρα, 05 Οκτωβρίου 2009
Οι διανοούμενοι (μέρος β'): οι "ανερχόμενοι"
Συνεχίζω εδώ την καταγραφή των διανοουμένων/σχολιαστών των οποίων η σκέψη πέραν του ότι με κινητοποιεί και μου δίνει το βήμα για να αναπτύξω τις δικές μου απόψεις, πολλές φορές με συγκινεί και με τροφοδοτεί με συναισθήματα. Θα τονίσω για πολλοστή φορά ότι η επιλογή είναι αυστηρά προσωπική και ότι διαλέγω τους σχολιαστές εκείνους που μου "κάνουν καλύτερα" και που μου "λένε τα περισσότερα". Δεν κάνω κάποια προσπάθεια ανθολόγησης του σύγχρονου ελληνικού στοχασμού! Γράφω απλά κάποια ονόματα ανθρώπων με τους οποίους συνήθως συμφωνώ, με αντιπροσωπεύουν και δίνουν το στίγμα των απόψεων μου. Στην προηγούμενη ανάρτηση είχα διαλέξει τους πιο γνωστούς. Τώρα βάζω κάποιους πιο καινούργιους, που μπήκαν στο παιχνίδι πιο μετά, και έχουν το σχολιασμό ως συμπληρωματική και όχι ως βασική ενασχόληση, σε αντίθεση με τους "καταξιωμένους" που ήταν σχολιαστές κατ'επάγγελμα- διανθισμένο με τραγούδια των Radiohead, του γκρουπ του κουλτουριάρη του σήμερα. Έχουμε και λέμε...
Χαρίδημος Τσούκας
Ακόμη ένας φιλελεύθερος σχολιαστής, ο οποίος προσπαθεί από τη στήλη της κυριακάτικής Καθημερινής και από το blog του (την "Έναρθρη Κραυγή") να δώσει το στίγμα του ορθού Λόγου σε μια κοινωνία που φαίνεται να το έχει χάσει προ πολλού. Για να είμαι ειλικρινής είναι αυτός που έχω πιάσει τον εαυτό μου να διαφωνώ τις περισσότερες φορές σε σχέση με τους υπόλοιπους στους οποίους αναφέρομαι. Παρ' όλα αυτά είναι κριτικός εκεί που πρέπει και απολογητικός εκεί που χρειάζεται. Απλά ένα τσικ πιο συντηρητικός από το Μανδραβέλη π.χ. Πολύ αξιόλογος ακαδημαϊκά (είναι καθηγητής του Warwick) και πολύ τολμηρός, αποτελεί μια αξιόπιστη πηγή κριτικού σχολιασμού της καθημερινότητας.
Αριστείδης Χατζής
Ένας από τους καλύτερους πανεπιστημιακούς που διαθέτει η χώρα μας (έχω παρακολουθήσει το μάθημα Οικονομικής Ανάλυσης του Δικαίου που κάνει στην ΑΣΟΕΕ, σας διαβεβαιώνω ότι είναι εξαιρετικός δάσκαλος και διεθνώς αναγνωρισμένος επιστήμονας) ο Άρης Χατζής είναι ένας αγνός φιλελεύθερος. Δημοσιεύει τακτικά άρθρα σε εφημερίδες και στο Internet (δείτε οπωσδήποτε εδώ), προσπαθώντας να δώσει πραγματιστικές λύσεις σε σημαντικά προβλήματα, με τη βοήθεια της οικονομικής ανάλυσης. Σκληρός και κριτικός, εργατικός και δραστήριος για μένα αποτελεί τη μεγαλύτερη ελπίδα για την αναγέννηση του ελληνικού πανεπιστημίου και μια αξιόλογη φωνή σοβαρού και ρεαλιστικού σχολιασμού.
Γιώργος Παγουλάτος
Πολιτικός επιστήμονας αξιώσεων, αναγνωρισμένος ακαδημαϊκά (είναι καθηγητής στο τμήμα ΔΕΟΣ στην ΑΣΟΕΕ και έχω την τύχη να τον έχω παρακολουθήσει και αυτόν) και καλός γραφιάς, ο Γιώργος Παγουλάτος δημοσιεύει τα άρθρα του στην Καθημερική της Κυριακής και στο e-rooster, προσπαθώντας να σώσει το φιλελευθερισμό από τη δυσφήμιση! Σε κάθε του κείμενο προσπαθεί να περιγράψει τη στάση που ο πραγματιστής φιλελεύθερος θα ακολουθούσε για να δώσει λύση στα προβλήματα της επικαιρότητας. Σοβαρός και μορφωμένος, μακριά από ακρότητες και φανατισμούς σώζουν το ταλαιπωρημένο όνομα του φιλελευθερισμού από τη λήθη στο σύγχρονο σχολιασμό.
Πέτρος Παπακωνσταντίνου
Μια σοβαρή φωνή της αντικαπιταλιστικής Αριστεράς, ο Πέτρος Παπακωνσταντίνου αναλύει διεθνή (κυρίως), αλλά και εγχώρια θέματα στην Καθημερινή της Κυριακής. Τις περισσότερες φορές δε συμφωνώ με τις απόψεις του, αλλά η ανάλυση του είναι πλήρης, κατατοπιστική και εμβριθής. Διδάκτορας Θεωρητικής Φυσικής και με πολλές επιστημονικές δημοσιεύσεις στο ενεργητικό του, αποτελεί τον πιο συνεπή κριτικά αναλυτή διεθνών θεμάτων στον εγχώριο Τύπο. Δεν έχω διαβάσει τα βιβλία του αλλά έχω ακούσει εξαιρετικά λόγια. Έγκυρη απόδειξη πως ακόμα κι αν δε συμφωνείς με κάποιον (γιατί εγώ γενικά δεν συμφωνώ με τον Παπακωνσταντίνου) το να ασχολείσει με τη σκέψη του προοδεύει και τη δική σου.
Τάκης Μίχας
Ίσως ο Τάκης Μίχας έπρεπε να μπει στους "καταξιωμένους": γράφει πολλά χρόνια στην Ελευθεροτυπία και είναι πιο γνωστός από τους παραπάνω. Παρ'όλα αυτά νομίζω πως είναι μαχητικός διανοούμενος και γι'αυτό τον βάζω στην κατηγορία των ανερχόμενων. Ο Μίχας προέρχεται από την Αριστερά, την ξέρει καλά και την έχει υπηρετήσει για χρόνια. Παρ'όλα αυτά ξέρει καλά και το φιλελευθερισμό. Γι'αυτό στα κείμενά του και στα άρθρα του γράφει έχοντας ως βάση τα κοινά στοιχεία των δύο αυτών ιδεολογιών και σχολιάζει την επικαιρότητα ως ένας "φιλελεύθερος σοσιαλδημοκράτης". Τα βιβλία του είναι εξαιρετικά και δείχνουν το βάθος της σκέψης του. Το πιο απτό παράδειγμα σύμπραξης φιλελευθερισμού και αριστεράς που αναπτύσσει τη σκέψη του δημοσίως στη σημερινή Ελλάδα.
Δημήτρης Σκάλκος
Γενικός γραμματέας της ΦΙΣ, βαθύς γνώστης του φιλελευθερισμού και μαχητικός φιλελεύθερος ο ίδιος, ο πολιτικός επιστήμονας Δημήτρης Σκάλκος είναι πρώτα απ'όλα ένας...φοβερός τύπος! Έχει διαβάσει τα πάντα για το φιλελευθερισμό, είναι πραγματιστής, δραστήριος και πανέξυπνος! Προφανώς και δε συμφωνώ μαζί του στα πάντα, αλλά στα κείμενά του διακρίνω σοβαρό σχολιασμό, καλή ανάλυση, έξυπνες φιλελεύθερες προτάσεις. Με το ένα μά τι στην επικαιρότητα και με το άλλο στα κλασικά φιλελεύθερα κείμενα, δίνει λύσεις στα σημερινά προβλήματα με σύγχρονο τρόπο. Τα βιβλία του αποτελούν τον καλύτερο τρόπο (δίνει πάντα ογκώδεις βιβλιογραφίες!) για να μπει κάποιος στον κόσμο της φιλελεύθερης ιδεολογίας.
Παρασκευή, 02 Οκτωβρίου 2009
Σε ξανακοιτάζω...
Μόνο συγκίνηση έρχεται στην ψυχή τις λίγες φορές που τυχαίνει ένα κομμάτι τέχνης να σε εκφράσει. Να εκφράσει τι νιώθεις και να είναι σίγουρος γι'αυτό. Ε το έπαθα (βασικά το παθαίνω τώρα που γράφω) και θα ήθελα να το μοιραστώ με κάποιον...
I'm looking through you, where did you go
I thought I knew you, what did I know
You don't look different, but you have changed
I'm looking through you, you're not the same
Your lips are moving, I cannot hear
Your voice is soothing, but the words aren't clear
You don't sound different, I've learned the game.
I'm looking through you, you're not the same
Why, tell me why, did you not treat me right?
Love has a nasty habit of disappearing overnight
You're thinking of me, the same old way
You were above me, but not today
The only difference is you're down there
I'm looking through you, and you're nowhere
Why, tell me why, did you not treat me right?
Love has a nasty habit of disappearing overnight
I'm looking through you, where did you go
I thought I knew you, what did I know
You don't look different, but you have changed
I'm looking through you, you're not the same
Πέμπτη, 01 Οκτωβρίου 2009
Οι φασίστες και η Δημοκρατία
Τρία περιστατικά που λένε κάτι:
-Πολύ κοντική μου φίλη, η Χ., δουλεύει στη γραμματεία πολύ γνωστού φροντιστηρίου που βρίσκεται στα Εξάρχεια. Τις προάλλες είχε πάει να πάρει κάτι τυροπιτάκια από γειτονικό φούρνο. Επιστρέφοντας βλέπει καμιά δεκαριά μαυροφορεμένους τύπους να κολλάνε αναρχικές αφίσες πάνω στη τζαμαρία του φροντιστηρίου. Τους ρωτάει απλά: "Καλά ρε παιδιά τι κάνετε εκεί;". "Τι κάνουμε μωρή καριόλα;!", απαντάει ένας τύπος και τη φτύνει στο πρόσωπο (ναι, καλά διαβάζετε). Η φίλη μου σοκάρεται και αρχίζει να τους λέει κάτι, αλλά αυτοί την αρχίζουν στα βρισίδια ("Γαμώ το Χριστό σου", "παλιοπουτάνα" κλπ). Φεύγοντας ο ένας από αυτούς βουτάει τη βούρτσα μέσα στην κόλλα και της πετάει κόλλα πάνω της. Ο "αναρχικός χώρος", τρομάρα τους! Θρασύδειλα φασιστάκια του κερατά!
-Τρεις φίλοι μου και η κοπέλα του ενός βρίσκονται το Σάββατο βράδυ σε γνωστή πλατεία των Αμπελοκήπων. Οι φίλοι μου έχουν μακριά μαλλιά και η κοπέλα φοράει ένα παλαιστινιακό μαντήλι. Στο κέντρο της πλατείας καμιά εικοσαριά χρυσαυγίτες. Κάθε λίγο και λιγάκι περνάνε ανά δύο ή τρεις δίπλα από τους φίλους μου και φτύνουν δίπλα τους, πετάνε καπάκια από μπύρες πάνω τους κλπ. Τους τσαμπουκαλεύονται ώστε με μια μικρή αφορμή να τους πλακώσουν στο ξύλο. Με τα λίγα ελληνικά που ξέρω, αυτό νομίζω πως λέγεται "τρομοκρατία". Εντάξει πια αυτούς τους ξέρουμε καλά τι είναι:φασίστες τραμπούκοι, πραγματικοί δολοφόνοι!
-Χτες το πρωί στη ΝΕΤ μιλάει ο Μιχαλολιάκος, γενικός γραμματές της οργάνωσης "Χρυσή Αυγή". Προεκλογικά δίνεται τηλεοπτικός χρόνος σε όλα τα κόμματα που συμμετέχουν στις εκλογές και έτσι δίνεται βήμα και στο Μιχαλολιάκο. Αυτό είναι το μεγαλείο της Δημοκρατίας φίλοι μου:το γεγονός ότι δίνει την ευκαιρία σε όλους να πούνε τις καραγκιοζιές τους! Ναι, με όλες τις ελλείψεις και τα προβλήματά της, δοκιμάζεται κάθε μέρα και αποτελεί το καλύτερο σύστημα που μπορούμε να έχουμε. Το μοναδικό που δίνει την ευκαιρία ακόμη και σε αυτούς που θέλουν την κατάλυσή του να το φωνάζουν ελεύθερα! Που δίνει την ευκαιρία να συμμετέχουν στο δημόσιο διάλογο και άτομα κατά του διαλόγου, που δίνει την ευκαιρία να συμμετέχουν στις εκλογές κόμματα που είναι κατά των εκλογών! Αυτή είναι η ανωτερότητα της κύριοι!
Τρίτη, 29 Σεπτεμβρίου 2009
Οι διανοούμενοι (μέρος α'): οι "καταξιωμένοι"
(Το κείμενο αυτό αφιερώνεται στον Axil και στην υπέροχη φιλοξενία που μας προσέφερε στην Κρήτη: αν δεν ήταν αυτός δεν θα ήμουν ενήμερος για τίποτα από τα παρακάτω- η ανάρτηση θα διανθιστεί με κομμάτια των Talking Heads, του κατ'εξοχήν συγκροτήματος των κουλτουριάρηδων!)
Ο ρόλος των "διανοουμένων" στην πνευματική ζωή μιας χώρας είναι αναμφισβήτητος: είναι οι άνθρωποι που έχουν αναλάβει το δύσκολο ρόλο του να σκέπτονται και να δημοσιεύουν τις σκέψεις αυτές. Σκέψεις για τα πάντα: πολιτική, οικονομία, διακυβέρνηση, τέχνη, ζωή. Τους συναντάς στον Τύπο, στο internet, σε blogs(καλή ώρα, χε χε!), σε εκδηλώσεις και σεμινάρια. Δυστυχώς, στην Ελλάδα υπάρχει έλλειψη διανοουμένων: είναι απελπιστικά λίγοι οι άνθρωποι που δημοσιεύουν κείμενα που εμπεριέχουν σοβαρό προβληματισμό, ικανά να συγκινήσουν και να προκαλέσουν σκέψη ή/και αμφισβήτηση. Οπότε φαντάζεστε το πρόβλημα:είναι που είναι λίγοι, άντε να βρεις και κάποιον να σε εκφράζει! Παρ'όλα αυτά, υπάρχουν κάποιοι που ξεχωρίζουν και ευτυχώς για μένα με εκφράζουν, πολλές φορές στον υπερθετικό βαθμό. Η "παρουσίαση" που ακολουθεί ίσως σας θυμίσει ομάδα μπάσκετ ή ροκ συγκροτήματα:ευθύνεται η φλόγα που υπάρχει στα γραπτά τους και μοιάζει πολύ με τα παραπάνω! Και η φράση "καταξιωμένοι" δεν μπαίνει τυχαία σε εισαγωγικά:οι συγκεκριμένοι ανήκουν πάντα στη μειοψηφία, μακριά από ακρότητες, με όπλα τον ορθολογισμό και το διάλογο, με στόχο την ελευθερία και την αυτοπραγμάτωση. Βρίσκονται τόσο μακριά από την καταξίωση στο ευρύ κοινό, όσο ένα πραγματικά φιλελεύθερο κόμμα από την εξουσία. Απλά είναι ό,τι πιο κοντινό σε όποια έννοια καταξίωσης μπορώ να σκεφτώ, για ένα διανοούμενο που με εκφράζει.
Νίκος Δήμου
Ο "πατριάρχης" όλων: ο Νίκος Δήμου είναι ο πρώτος άνθρωπος(μετά τον Ε.Ροίδη ίσως) που συμμετείχε στην πνευματική ζωή της χώρας με όπλο τον ορθό λόγο! Βαθιά φιλελεύθερος, ικανότατος γραφιάς, καλός λογοτέχνης (ικανότητα που δεν του αναγνωρίζεται όσο θα έπρεπε) ο Νίκος Δήμου αποτελεί για μένα πρότυπο διανοούμενου. Όχι, μόνο ταυτίζομαι απόλυτα μαζί του σε όλες του τις απόψεις(πραγματικά δεν μπορώ να βρω κανένα σημείο διαφωνίας), αλλά θαυμάζω το απλό και κατανοητό ύφος που γράφει, χωρίς καμία φανφάρα, χωρίς καμία προσπάθεια ψευτοεντυπωσιασμού. Συμπάσχω μαζί του στη μοναξιά των απόψεων του, στο ότι δεν ανήκει και δεν μπορεί να ανήκει πουθενά, παρά μόνο στον εαυτό του, θαυμάζω την ανεξαρτησία και τη δύναμή του (έχει πάνω από δέκα παραιτήσεις στο ενεργητικό του, γιατί τα διάφορα έντυπα που εργαζόταν επιχείρησαν να φιμώσουν απόψεις του), συγκινούμαι όταν διαβάζω τα αυτοβιογραφικά του. Πάντα πρωτοπόρος, είναι ο πρώτος Έλληνας συγγραφέας που δημιούργησε δικό του site (στο οποίο δίνει και ολόκληρα βιβλία του και πλήθος κειμένων!), αλλά και δικό του blog (αναγκάστηκε να το κλείσει λόγω της τεράστιας επισκεψιμότητας που είχε!). Σίγουρα ο σημαντικότερος Έλληνας διανοούμενος και στοχαστής του αιώνα μας (καλός ο Καστοριάδης, αλλά...)
Πάσχος Μανδραβέλης
Με τον sexpistols.gege είχαμε φτάσει σε σημείο να του ζητήσουμε να μας υιοθετήσει! Κάθε φορά που διαβάζω ένα (καινούργιο ή παλιό) κείμενο του Πάσχου Μανδραβέλη η ταύτιση απόψεων μοιάζει απόλυτη:έχει δημοσιεύσει ό,τι θα ήθελα να πω, με απλό και εύληπτο τρόπο, με παιχνιδιάρικο ύφος, με σοβαρή τεκμηρίωση από πηγές υψηλού κύρους! Περιμένω να διαβάσω τα κείμενά του πριν διαμορφώσω την άποψη μου για οποιοδήποτε θέμα της επικαιρότητας, επειδή ξέρω πως θα διαβάσω την πληρέστερη, λογικότερη και καλύτερη ανάλυση από οποιοδήποτε άλλον. Λάτρης της τεχνολογίας (όπως και ο μέντορας του Νίκος Δήμου, άλλωστε!) μπορεί και συνδυάζει τη φιλελεύθερη σκέψη, τον ουσιαστικό τεχνοκρατισμό και την εμβριθή οικονομική ανάλυση με προβληματισμούς για την τεχνολογία, το περιβάλλον, την Ελλάδα του σήμερα. Ο κυριότερος εκπρόσωπος της (ισχνής, δυστυχώς!) κληρονομιάς του Ν.Δήμου σήμερα και οπωσδήποτε ο αγαπημένος μου σύγχρονος γραφιάς!
Διονύσης Γουσέτης - Αντώνης Καρκαγιάννης
Πλάι πλάι γιατί αντιπροσωπεύουν για μένα κάτι πολύ συγκεκριμένο:την Αριστερά που ωρίμασε. Την Αριστερά που προσπάθησε να εξορθολογιστεί, να πετάξει από πάνω της την ισοπεδωτική μαρξιστική παράδοση και να βρει κοινά σημεία με τον παλιό της συνοδοιπόρο, το φιλελευθερισμό. Ο Γουσέτης και ο Καρκαγιάννης είναι δύο παλιοί αριστεροί που ασφυκτιώντας στα μαρξιστικά στεγανά της ελληνικής Αριστεράς μπόλιασαν την ιδεολογία τους με το στόχο της ανθρώπινης ελευθερίας και τη δύναμη της λογικής. Ο πρώτος αποχώρησε από το Συνασπισμό το 2003 κρατώντας όμως τη θέση του στην Αυγή- αγωνιζόμενος κάθε βδομάδα για να εκδοθεί η στήλη του. Ο δεύτερος, γνωστός και μη εξαιρετέος παλιός αριστερός, είναι ο πρώτος που μιλάει αντικειμενικά για τον ελληνικό εμφύλιο, αναγνωρίζοντας τα λάθη της παράταξης που ο ίδιος ήταν μέλος. Κάθε βδομάδα ο καθένας από την εφημερίδα του (ο Καρκαγιάννης γράφει στην Καθημερινή) μας δίνουν να καταλάβουμε τι σημαίνει ο όρος "ανανεωτική Αριστερά", εν έτει 2009.
Θανάσης Τριαρίδης
Εντάξει για τον Τριαρίδη έχουμε ξαναγράψει, αλλά μήπως παραείναι νέος για μια τέτοια λίστα; Ναι, ο Θανάσης Τριαρίδης είναι πολύ νεότερος από τους προηγούμενους (και μάλλον και από αυτούς που θα ακολουθήσουν) και απέχει ακόμα περισσότερο από την "καταξίωση" από αυτούς. Αλλά είναι μοναδικός για δύο λόγους: είναι ο μοναδικός που μπορεί να μιλήσει για τα ίδια θέματα με τους παραπάνω και να επιφέρει στον αναγνώστη ρίγη συγκίνησης και, δεύτερον, με ενθουσιάζει τόσο πολύ που δίνει ελεύθερα το σύνολο του έργου στο διαδίκτυο (εδώ), που τον εντάσσω οπωσδήποτε στους καλύτερους σύγχρονους διανοούμενους! Προσοχή: και οι παραπάνω έχουν υπάρξει αφορμές για προσωπική συγκίνηση! Αλλά μόνο ο Τριαρίδης μου βγάζει αυτό το γνήσιο συναίσθημα ανθρωπιάς που μόνο η πραγματική αγάπη για το συνάνθρωπο δημιουργεί. Αλλά είναι σπουδαίος και για έναν ακόμη λόγο:είναι ο εμπνευστής και ο δημιουργός των "αντιρρήσεων", μιας σειράς βιβλίων που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις τυπωθήτω και φιλοξενεί τα καλύτερα βιβλία σύγχρονου ελληνικού στοχασμού:μικρά διαμάντια της σύγχρονης ελληνικής συγγραφικής παραγωγής, τα βιβλία αυτά μας συστήνουν τους παραπάνω διανοούμενους μέσα από τα κείμενά τους. Και γι' αυτό υπεύθυνος είναι ο Τριαρίδης...
Πέμπτη, 24 Σεπτεμβρίου 2009
Σχεδίασμα Ελευθερίας-Η πολιτική σκέψη του Φ.Χάγιεκ και ο σύγχρονος φιλελευθερισμός
"It is the perspective of seeing markets and other institutions in terms of their role in advancing freedoms and liberties of individuals that Hayek brought into singular prominence" Amartya Sen
Αναδημοσιεύω εδώ ένα εξαιρετικό κείμενο του πολιτικού επιστήμονα Δημήτρη Σκάλκου που δημοσιεύτηκε στο blog του e-rooster- δείτε εδώ για άλλα πολύ ενδιαφέροντα κείμενα του συγγραφέα. Το κείμενο αποτελεί μια εύληπτη και καλογραμμένη εισαγωγή στη σκέψη του μεγάλου αυστριακού πολιτικού φιλοσόφου και οικονομολόγου Φ.Α.Χάγιεκ. Εκθέτει τα βασικά σημεία της πολιτικής του σκέψης και φιλοσοφίας με απλό και κατανοητό τρόπο- ό,τι πρέπει δηλαδή για να καταλάβει κανείς τα βασικά σημεία της πολιτικής φιλοσοφίας του σύγχρονου φιλελευθερισμού. Διαβάζοντας το κείμενο σου έρχεται να πέσεις με μανία πάνω στα έργα του Χάγιεκ και να τα καταβροχθίσεις:η απόδειξη ότι το κείμενο πέτυχε το σκοπό του! Παραθέτω, επίσης, το σχόλιο που έκανε ο φίλος Γιάννης από το εξαιρετικό ιστολόγιο Left Liberal Synthesis. Απολαύστε!
"Το κείμενο πραγματεύεται βασικά σημεία της πολύπλευρης σκέψης του Φρίντριχ Χάγιεκ στα πεδία της γνωσιολογικής, της ηθικής, της οικονομικής και της πολιτικής θεωρίας. Επισημαίνεται ακόμη η επικαιρότητα του έργου του για την ερμηνεία του σημερινού κόσμου της αυξημένης αλληλεξάρτησης και πολυπλοκότητας και τέλος, προτείνεται μια πολιτική στρατηγική για τον σύγχρονο φιλελευθερισμό βασισμένη στις ιδεολογικές προσεγγίσεις του «πολιτικού» Χάγιεκ.
Η σκέψη του σπουδαίου αυστριακού διανοητή Φρίντριχ Χάγιεκ (1899-1992), του «Κάρολου Μαρξ του φιλελευθερισμού» σύμφωνα με τον γάλλο συγγραφέα Guy Sorman, παραμένει εν πολλοίς άγνωστη στη χώρα μας, αν και το τελευταίο διάστημα πραγματοποιούνται ορισμένες αξιόλογες προσπάθειες μελέτης και προβολής του έργου του1 . Γεγονός μάλλον παράδοξο καθώς σήμερα, οι «σπουδές Χάγιεκ» (hayekian studies) γνωρίζουν άνθηση στις κοινωνικές επιστήμες και το έργο του μελετάται ακόμη και σε κλάδους όπως οι νευρο-επιστήμες. Είναι προφανές πως, η περιθωριοποίηση του Χάγιεκ στην εγχώρια συζήτηση οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στη σύνδεσή του με το «νεοφιλελευθερισμό» και τις αρνητικές συνδηλώσεις του που συνοδεύουν αυτό το ρεύμα σκέψης στη πολιτική συζήτηση της χώρα μας.
Αυτές ακριβώς τις πλευρές του έργου του «πολιτικού» Χάγιεκ επιχειρεί να προσεγγίσει, εν οίδει εισαγωγής, η παρούσα μελέτη. Σε κάθε περίπτωση, η σκέψη του Χάγιεκ αποστρέφεται το δογματισμό και τις ιδεοληψίες και το έργο του, ανοιχτό σε πολλαπλές αναγνώσεις2 , αποτελεί μία διαρκή πρόκληση για καθένα που επιθυμεί παρακολουθήσει τις περιδιαβάσεις της έννοιας της ελευθερίας στην ιστορία των πολιτικών ιδεών.
1. Αυθόρμητες τάξεις
Η έννοια της «αυθόρμητης τάξης» (spontaneous order) κατέχει ξεχωριστή θέση στο φιλοσοφικό οικοδόμημα του Φρίντριχ Χάγιεκ και αποτελεί ίσως την πλέον σημαντική συνεισφορά του στην ιστορία των πολιτικών ιδεών. Στη Δυτική σκέψη, η αυθόρμητη τάξη, με την έννοια της συστηματικής μελέτης του αθέλητου ή απρόθετου συντονισμού των δράσεων, συναντάται για πρώτη φορά στους εμπειριστές φιλοσόφους του σκωτικού Διαφωτισμού (David Hume, Adam Ferguson, Adam Smith- «αόρατο χέρι της αγοράς»)3 . Η παράδοση αυτή εξελίσσεται με τον Carl Menger και την περίφημη Σχολή των Αυστριακών Οικονομικών (τέλη 19ου αιώνα)4 και στη συνέχεια με τον Χάγιεκ που την επανέφερε στο προσκήνιο5 .
Η έννοια της αυθόρμητης τάξης δεν υπονοεί μια φυσική αρμονία συμφερόντων αλλά, τη δυνατότητα συμβιβασμού των αντιτιθέμενων συμφερόντων διαφορετικών ατόμων που κινούνται στη βάση της επιδίωξης του ατομικού τους συμφέροντος (self-interest). Η επιδίωξη του ατομικού συμφέροντος δεν συνεπάγεται κοινωνικό όφελος σε κάθε περίπτωση, αντίθετα προϋποθέτει την ύπαρξη των κατάλληλων κοινωνικών και οικονομικών θεσμών6 .
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αυθόρμητης τάξης είναι η εξέλιξη της γλώσσας, όπου η έμφυτη ικανότητα ατομικών νοηματικών αναπαραστάσεων του ανθρώπινου εγκεφάλου επιτρέπει την επικοινωνία μέσω του συσχετισμού των φωνητικών εκφράσεων και των σημασιολογικών εννοιών7 . Οι λειτουργικές ομοιότητες ανάμεσα στις αγορές και στη γλώσσα απασχόλησαν τους κλασσικούς φιλελεύθερους διανοητές από την εποχή του Άνταμ Σμιθ8 . Για τον Χάγιεκ, οι περισσότερες από τις οικονομικές παρατηρήσεις του θα μπορούσαν να βρουν εφαρμογή και στη γλωσσολογία9 .
Ο Menger μας προσφέρει ένα ιδιαίτερα επεξηγηματικό παράδειγμα ανάδυσης μίας αυθόρμητης τάξης στο πεδίο της οικονομίας, αυτό της εμφάνισης και εξέλιξης του χρήματος ως αθέλητου συντονισμού των υποκειμενικών προτιμήσεων των ατόμων, όπου η ανθρώπινη δράση (ανταλλαγή) καταλήγει στη δημιουργία ενός απρόθετου (δηλαδή όχι συνειδητά σχεδιασμένου) κοινωνικού θεσμού όπως το χρήμα10 .
Η οικονομία για τον Χάγιεκ είναι ακόμη ένα πολύπλοκο σύστημα επικοινωνίας, συντονισμού, αλληλεπιδράσεων και προσαρμογών μεγάλου αριθμού αθέλητων ενεργειών. Ιδιαίτερα σημαντικό για την μετέπειτα εξέλιξη της σκέψης του υπήρξε το άρθρο του «The Trend of Economic Thinking»11 . Ο Χάγιεκ επαναλαμβάνει τη θέση του Μίζες πως η κοινωνία είναι «οργανισμός» και όχι «οργάνωση»12 και εισάγει την έννοια της «καταλλαξίας» (catallaxy)13 , δηλαδή τη τάξη που προκύπτει από τον συντονισμό των επιμέρους συναλλαγών (exchange) σε μία αγορά. Η καταλλαξία αποτελεί την οργανωτική αρχή της αυθόρμητης τάξης του συνόλου των κοινωνικών συναλλαγών και η οποία αντιδιαστέλλεται από την οικονομία, την ιεραρχική οργάνωση των συναλλαγών για την επίτευξη συγκεκριμένων σκοπών14 .
2. Το ζήτημα της γνώσης
Ο Χάγιεκ συνέβαλε αποφασιστικά στην εξέλιξη της παράδοσης της «αυθόρμητης τάξης» καταδεικνύοντας τα όρια της ικανότητας συνειδητού σχεδιασμού των κοινωνικών θεσμών με αποτελεσματικό τρόπο.
Η γνώση είναι ατελής (incomplete), κατακερματισμένη (fragmented) και διάσπαρτη (dispersed) κατά τρόπο που καθιστά αδύνατη τη συγκέντρωσή της σε ένα μοναδικό κέντρο λήψης απόφασης, έτσι ώστε να επιτυγχάνεται η βέλτιστη κατανομή των πόρων. Ο συντονισμός και η χρήση αυτής της διάσπαρτης γνώσης αποτελεί «το κεντρικό ερώτημα των κοινωνικών επιστημών»15 . Ο Χάγιεκ υπήρξε δύσπιστος στην εφαρμογή των μεθόδων των φυσικών επιστημών στις κοινωνικές επιστήμες (πχ. οι οικονομικές στατιστικές) και υπογράμμισε τη σημασία της γνώσης των ακριβών περιστάσεων «του χρόνου και του τόπου», δηλαδή των συγκεκριμένων συνθηκών κάτω από τις οποίες λαμβάνουν χώρα τα προς μελέτη φαινόμενα16 .
Ο Χάγιεκ αναπτύσσει τη θεωρητική βάση των ορίων της γνώσης αρχικά στο πεδίο της θεωρητικής ψυχολογίας και στο έργο του The Sensory Order17 , όπου η αντιληπτική μας ικανότητα για τον εξωτερικό κόσμο διαμεσολαβείται από την υποκειμενική και αφηρημένη αναπαράστασή του στο ανθρώπινο μυαλό. Δεν μπορούμε- και δεν έχει νόημα- να γνωρίσουμε τη πραγματική (καθαρή) φύση του κόσμου, παρά μόνο να αναπτύξουμε ένα σύστημα επαγωγικών κατηγοριοποιήσεων των εμπειριών μας18 . Παραπέρα, για τον αυστριακό διανοητή, η δυναμική φύση του πραγματικού κόσμου, όπου «η διαρκής αλλαγή είναι ο κανόνας»19 , δεν επιτρέπει τον αποτελεσματικό σχεδιασμό για την επίτευξη συγκεκριμένων στόχων.
Στο πεδίο της οικονομίας, η ατελής γνώση, η διάσπαρτη πληροφόρηση, η προσαρμοστικότητα των ατόμων στο περιβάλλον καθώς και ο ρόλος της επικοινωνίας και των αντιλήψεων καθιστούν προβληματική την έννοια του homo economicus και οδηγούν στην απόρριψη του «ορθολογικού κονστρουκτιβισμού» (rational constructivism)20 των νέο-κλασσικών οικονομικών.
Ο Χάγιεκ απορρίπτει τα στατικά οικονομικά μοντέλα της γενικής ισορροπίας που προϋποθέτουν την όμοια πρόσβαση στην ορθή πληροφόρηση, ενώ στη πραγματικότητα υφίσταται ένας «καταμερισμός της γνώσης» (division of knowledge) όπου τα άτομα δρουν με βάση διαφορετικές υποκειμενικές προσλαμβάνουσες21 . Κυρίως όμως αδυνατούν να προβλέψουν την αλλαγή, δηλαδή τη διαρκή μεταβολή των δεδομένων στα πολύπλοκα συστήματα, ακολουθώντας φορμαλιστικές προσεγγίσεις της οικονομίας.
Σύμφωνα με τον Carl Menger, οι τιμές προκύπτουν ως αθέλητες συνέπειες διαδικασιών υποκειμενικών αξιολογήσεων22 . Αυτές ακριβώς οι υποκειμενικές αξιολογήσεις καθιστούν τον ανταγωνισμό μία «διαδικασία ανακάλυψης» (discovery procedure)23 μέσω του μηχανισμού των τιμών.
Αν και αρχικά τα αυστριακά και τα νέο-κλασσικά οικονομικά βρέθηκαν κοντά λόγω της κοινής τους αντίθεσης στις σχολές του ιστορικισμού και του μαρξισμού, σύντομα απομακρύνθηκαν στο πλαίσιο της διαμάχης για τον σοσιαλιστικό υπολογισμό, όπου οι αντίπαλοι των Μίζες και Χάγιεκ χρησιμοποίησαν νέο-κλασσική επιχειρηματολογία (βλ. πργ. 4). Ειδικότερα στον Χάγιεκ συναντούμαι μια θεώρηση της οικονομίας που βρίσκεται στους αντίποδες της νέο-κλασσικής σχολής. Η ατελής πληροφόρηση, που καθιστά προβληματική τη λειτουργία των αγορών στα νέο-κλασσικά οικονομικά, βρίσκεται στο κέντρο της χαγιεκιανής θεωρίας και επιτρέπει την αποτελεσματική λειτουργία των αγορών24 .
3. O μεθοδολογικός ατομικισμός του Χάγιεκ
Ο Χάγιεκ απορρίπτει τον μεθοδολογικό ολισμό, εκείνες δηλαδή τις επιστημονικές προσεγγίσεις που αντιμετωπίζουν τα κοινωνικά φαινόμενα (κοινωνία, οικονομία) ως ενιαίες και δεδομένες οντότητες ανεξάρτητες από τα μέρη που τις συνθέτουν25 . Αντίθετα, ο Χάγιεκ θεωρεί πως σκοπός των κοινωνικών επιστημών (θα πρέπει να) είναι η ανακάλυψη των δεσμών και των σχέσεων ανάμεσα στα μέρη που τελικά δίνουν μορφή στα κοινωνικά φαινόμενα26 .
Ο μεθοδολογικός ατομικισμός του Χάγιεκ παρουσιάζει κοινά γνωρίσματα- αν και δεν ταυτίζεται- με την επιστημονική μεθοδολογία του Καρλ Πόππερ, όπως αναπτύσσεται στο έργο του The Logic of Scientific Discovery27 . Ειδικότερα στη μελέτη της οικονομίας ακολουθεί και εξελίσσει τη μεθοδολογία του Carl Menger, ειδικά ως προς τις έννοιες «του χρόνου και του λάθους» (time and error) στις οικονομικές αποφάσεις των ατόμων. Όπως γράφει χαρακτηριστικά, «…στην “ατομικιστική” μέθοδο οφείλουμε κάθε γνώση των οικονομικών φαινομένων που κατέχουμε»28 .
Ωστόσο, ο Χάγιεκ στέκεται ταυτόχρονα κριτικά απέναντι στον μεθοδολογικό ατομικισμό που προσεγγίζει τα άτομα ως στατικά κι αμετάβλητα δρώντα υποκείμενα. Έτσι, μεταφέροντας τη σκέψη του στο πεδίο της οικονομίας, θεωρεί προβληματική κα παραπλανητική την έννοια του homo economicus (έννοια κυρίαρχη στα νέο-κλασσικά οικονομικά) καθώς προϋποθέτει πως τα άτομα κάνουν οικονομικούς υπολογισμούς στη βάση αμετάβλητων προτιμήσεων29 . Τούτο με τη σειρά του, οδηγεί στον «επιστημονισμό» (scientism) και τον «κονστρουκτιβιστικό ορθολογισμό» (constructivist rationalism)30 , δηλαδή τη δυνατότητα της ενσυνείδητης καθοδήγησης της κοινωνίας προς συγκεκριμένους στόχους.
Η ατομική ελευθερία είναι ταυτόχρονα προϊόν μίας φιλελεύθερης κοινωνίας και γενεσιουργός παράγοντας εξέλιξης της. Η λειτουργία των αγορών ως κοινωνικού modus operandi, η έννοια της «δημόσιας σφαίρας» καθώς και μια προσέγγιση της «καλής κοινωνίας» (good society) διαχωρίζουν το έργο του Χάγιεκ τόσο από τους κοινοτιστές όσο και από φιλελεύθερους διανοητές που διατυπώνουν θεωρίες «δικαιωμάτων» (rights-based liberalism, πχ. Rawls, Nozick)31 . Όπως ορθά παρατήρησε ο πολιτικός φιλόσοφος Chandran Kukathas, για τον Χάγιεκ «ο ατομικισμός είναι κοινωνική θεωρία»32 , τα χαρακτηριστικά της οποίας μπορούν να θεμελιώσουν ένα «φιλελεύθερο κοινοτισμό»33 .
4. Η διαμάχη για τον οικονομικό προγραμματισμό και τον σοσιαλιστικό σχεδιασμό
Οι απόψεις του Χάγιεκ για την οικονομία σχηματοποιήθηκαν γύρω από την επιστημονική διαμάχη αναφορικά με την αγορά ως προϋπόθεση αποτελεσματικού οικονομικού σχεδιασμού34 . Πρόκειται για το περίφημο «calculation debate» που κυριάρχησε στις αναζητήσεις της οικονομικής θεωρίας των δεκαετιών του ’30 και του ’4035 .
Το έργο του Mises κατέχει κεντρική θέση στο ερευνητικό του πρόγραμμα (research program) του Χάγιεκ. Ο Χάγιεκ υποστήριξε και εξέλιξε τις θέσεις του Mises για το ανέφικτο του σοσιαλιστικού σχεδιασμού προσθέτοντας τη δική του οπτική για την ατελή και κατακερματισμένη γνώση. Η σχετική διαμάχη πυροδοτήθηκε το 1922 από τον Μίζες36 που υποστήριξε την αναγκαιότητα του μηχανισμού των τιμών για τον ορθολογικό οικονομικό υπολογισμό (calculation).
Είναι σημαντικό να θυμόμαστε το ιστορικό πλαίσιο της διαμάχης καθώς, τότε σοσιαλισμός σήμαινε κολεκτιβισμός, δηλαδή την εθνικοποίηση των μέσων παραγωγής και τον λεπτομερή κεντρικό σχεδιασμό για την υποκατάσταση της «άναρχης» καπιταλιστικής παραγωγής από την επιστημονική διαχείριση της.
Οι σοσιαλιστές διανοούμενοι που συμμετείχαν στη διαμάχη (Oscar Lange, Abba Lerner, κ.ά.), ακολουθώντας το υπόδειγμα της γενικής ισορροπίας των νέο-κλασσικών οικονομικών, αν και δέχτηκαν την αναγκαιότητα του μηχανισμού των τιμών, υποστήριξαν πως οι τιμές μπορούσαν να καθοριστούν κεντρικά (κράτος)37 . Ο συνδυασμός αγορών στα καταναλωτικά αγαθά με κρατική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής που εξέφρασαν κατηγοριοποιήθηκε με το όρο «σοσιαλισμός της αγοράς» (market socialism).
Για τους Χάγιεκ και Μίζες ο κεντρικός καθορισμός των τιμών θα συνεπαγόταν αδυναμία υπολογισμού του κόστους ευκαιρίας (opportunity costs) και υπέρογκα κόστη συναλλαγών (transaction costs). Και απορρίπτουν τα νέο-κλασσικά οικονομικά της Walras-ιανής γενικής ισορροπίας υπενθυμίζοντας την άποψη του Richard Cantillon38 για την αγορά, σύμφωνα με την οποία η αγορά είναι μια αρένα όπου οι συμμετέχοντες ωθούν τις τιμές στη κατεύθυνση της ισορροπίας εκμεταλλευόμενοι τις ευκαιρίες κέρδους που προκύπτουν από την ανισσοροπία των τιμών. Ο Χάγιεκ άσκησε δριμεία κριτική στη «κατασκευή» της γενικής ισορροπίας39 καθώς, η διαθέσιμη πληροφόρηση με βάση την οποία λαμβάνονται οι οικονομικές αποφάσεις, από τη φύση της (δεν μπορεί παρά να) είναι ασύμμετρη40 .
5. Ο ωφελιμισμός του Χάγιεκ
Στο έργο του Χάγιεκ η ελευθερία δεν έχει μόνο εγγενή αξία41 αλλά και εργαλειακή (instrumentalist) αξία. Ο χαγιεκιανός φιλελευθερισμός αρθρώνεται ταυτόχρονα γύρω από δεοντολογικά (deontological) επιχειρήματα με βάση το φυσικό δίκαιο και συνεπειοκρατικά (consequentialist) επιχειρήματα με βάση την κοινωνική ωφελιμότητα του42 . Βέβαια, ο ωφελιμισμός του Χάγιεκ δεν εντάσσεται στη παράδοση του κλασσικού, «ηδονιστικού» ωφελιμισμού του Jeremy Bentham και του John Stuart Mill, αλλά περισσότερο είναι ένας έμμεσος, διαδικαστικός ωφελιμισμός που λειτουργεί ως κριτήριο αξιολόγησης συστημάτων κανόνων δικαιοσύνης43 .
Αξίζει να υπογραμμίσουμε πως, σε αντίθεση με τις αιτιάσεις των αντιπάλων του, η κοινωνική διάσταση δεν απουσιάζει από το έργο του Χάγιεκ, όπως και σχεδόν από το σύνολο της φιλελεύθερης σκέψης. Από τους David Hume και Adam Smith και ενδιάμεσα τον Alexis de Tocqueville, έως τον Herbert Spencer και τον William Graham Sumner, το άτομο ως κοινωνικό υποκείμενο έχει κεντρική θέση στη φιλελεύθερη πολιτική φιλοσοφία44 . Φυσικά, αξίζει να αναφέρουμε εκείνες τις όψεις του πολύπλευρου ρεύματος του αναρχο-φιλελευθερισμού που απορρίπτουν κάθε αναγωγή στο κοινωνικό, με κυρίαρχη τη μορφή του γερμανού υπαρξιστή φιλοσόφου Max Stirner45 .
Για τον Χάγιεκ τα άτομα είναι κοινωνικά όντα και διαμορφώνονται ως ένα βαθμό από τους θεσμούς που καθορίζουν τη κοινωνική τους συμπεριφορά (γλώσσα, ηθικοί κανόνες, εθιμικό δίκαιο, κ.ά.). Πλευρές της κοινωνικής οντολογίας του Χάγιεκ τον φέρνουν τόσο κοντά στο ρεύμα του κοινοτισμού (Ch. Taylor), όσο και στον πολιτικό συντηρητισμό (E. Burke, Μ. Oakeshott)46 , χωρίς βεβαίως να αποδίδει ηθικά χαρακτηριστικά στις κοινότητες. Σύμφωνα με τον μελετητή του, John Gray, το έργο του καταλαμβάνει τον ενδιάμεσο χώρο ανάμεσα στο σοσιαλισμό και τον συντηρητισμό47 .
Η φιλελεύθερη τάξη που έχει στο επίκεντρό της την ουδέτερη «νομοκρατία»- αντί της καθοδηγούμενης «τελοκρατίας» των προκαθορισμένων σκοπών- διαφυλάσσει και προάγει την ελευθερία των ατόμων. Έτσι, ο Χάγιεκ (όπως και ο Μίζες) απορρίπτει τον σοσιαλισμό στο επίπεδο της αποτελεσματικότητας και της ηθικής ταυτόχρονα, άποψη που τον διαφοροποιεί από διανοητές όπως, για παράδειγμα, ο Frank Knight (1885-1972) που υποστηρίζει πως σε ένα στατικό σύστημα ο σοσιαλιστικός σχεδιασμός είναι εφικτός και οι αντιρρήσεις του εδράζονται αποκλειστικά στην ηθική διάσταση του σοσιαλιστικού προγράμματος (normative claims)48 .
6. Θεσμοί και «φιλελεύθερος συνταγματισμός»
Ο Χάγιεκ αποδίδει ιδιαίτερη σημασία στους θεσμούς οργάνωσης της κοινωνικής ζωής και αναπτύσσει τις ιδέες του στο έργο του Το Σύνταγμα της Ελευθερίας (1960) για το οποίο φιλοδοξούσε να αποτελέσει τον Πλούτο των Εθνών του εικοστού αιώνα. Τις ιδέες αυτές τις εξελίσσει στο μεταγενέστερο τρίτομο έργο του Law, Legislation and Liberty (1973-1979). Είναι σαφές πως για τον Χάγιεκ, όπως και για το σύνολο των φιλοσόφων της «αυθόρμητης τάξης» (Χιουμ, Σμιθ, κ.ά.), ο μηχανισμός του απρόθετου συντονισμού των ατομικών δράσεων δεν λειτουργεί ανεξάρτητα από το θεσμικό πλαίσιο εντός του οποίου αυτές πραγματοποιούνται, αλλά αντίθετα προϋποθέτει την αποτελεσματική συνδρομή των κατάλληλων νομικών κανόνων (πχ., περιουσιακά δικαιώματα).
Με σημείο αναφοράς τη φιλελεύθερη νομική θεωρία του Χιουμ49 , ο Χάγιεκ αρθρώνει τη σκέψη του γύρω από ένα φιλελεύθερο συνταγματισμό που λειτουργεί ως ένα «μετα-πλαίσιο» (meta-context), το οποίο επιτρέπει την ανάπτυξη πολλαπλών πλαισίων ελεύθερης δράσης των ατόμων ώστε να επιτυγχάνεται η ανεμπόδιστη και απρόσκοπτη στοχοθεσία τους.
Για τον επιφανέστερο φιλελεύθερο στοχαστή του περασμένου αιώνα, η κοινωνική τάξη προϋποθέτει σταθερούς «κανόνες παιχνιδιού» ώστε τα μέλη μιας κοινωνίας να απολαμβάνουν ψυχολογική ασφάλεια και σχετική σιγουριά για το άδηλο μέλλον, κάτι που ενισχύει τη παραγωγική τους δραστηριότητα. Έτσι, οι κανόνες και οι νόμοι (rules and laws) δεν περιορίζουν, αλλά αντίθετα προάγουν την ατομική και κοινωνική ελευθερία. Και πάνω σε αυτή ακριβώς τη βάση- δηλαδή τη μεγιστοποίηση της ελευθερίας επιλογών- ο Χάγιεκ τοποθετεί το κριτήριο της ορθότητας και ωφελιμότητας τους για το κοινωνικό σύνολο.
Κατ’ αυτό τον τρόπο, ο φιλελεύθερος συνταγματισμός του Χάγιεκ επιτρέπει την «αυθόρμητη κοινωνική δράση» (Ortega y Gasset) και αντιδιαστέλλεται από την «κατευθυνόμενη τάξη» (commanded order- Wilhelm Ropke) των αυστηρών νομοθετικών κανόνων που εκπορεύονται από το κράτος. Ωστόσο, ο Χάγιεκ δεν απορρίπτει εξ ορισμού το θετικό δίκαιο προκειμένου να μην παρεμποδίζεται η ελεύθερη στοχοθεσία των ατόμων και να διευκολύνεται ο συντονισμός της δράσης τους. Έτσι, οι αντιμονοπωλιακές νομικές ρυθμίσεις (anti-trust laws) με στόχο τη λειτουργία του ανταγωνισμού είναι επιθυμητές.
7. Ο «κοινωνικός φιλελευθερισμός» του Χάγιεκ
Η σύνδεση του Χάγιεκ με τα διάφορα πολιτικά ρεύματα της Νέας Δεξιάς έχει λειτουργήσει συχνά παραπλανητικά για το περιεχόμενο και οπωσδήποτε περιοριστικά για την εμβέλεια του μηνύματος του. Αντίθετα, ο προσεκτικός μελετητής σύντομα αντιλαμβάνεται πως το έργο του Χάγιεκ αφήνει πολλά περιθώρια για γόνιμες συνθέσεις με ρεύματα της αριστερής (μη κολεκτιβιστικής) σκέψης, τα οποία δεν στοχεύουν να υποκαταστήσουν αλλά να υποβοηθήσουν τις αγορές50 .
Είναι σημαντικό να τονιστεί εξαρχής πως ο Χάγιεκ δεν απορρίπτει a priori τη κρατική παρέμβαση51 για την οποία διευκρινίζει πως, «…το είδος του σχεδιασμού εναντίον του οποίου κατευθύνεται η κριτική μας είναι ο σχεδιασμός εναντίον του ανταγωνισμού- ο σχεδιασμός που προορίζεται να υποκαταστήσει τον ανταγωνισμό…Αλλά αφού ο τωρινός τρόπος χρήσης του όρου “σχεδιασμός” έχει γίνει συνώνυμος του προηγούμενου είδους σχεδιασμού (δηλαδή σχεδιασμός εναντίον του ανταγωνισμού), μερικές φορές θα είναι αναπόφευκτο, χάρη συντομίας, να αναφερόμαστε σ’ αυτόν τον όρο απλώς σαν σχεδιασμό, έστω κι αν αυτό σημαίνει να αφήνουμε στους αντιπάλους μας μια καλή λέξη που αξίζει να έχει καλύτερη μοίρα»52 .
Και αναφορικά με τα όρια αυτό-ρύθμισης των αγορών, ο Χάγιεκ δεν αφήνει το παραμικρό περιθώριο παρερμηνείας όταν γράφει πως, «το φιλελεύθερο επιχείρημα ευνοεί την καλύτερη δυνατή χρήση των δυνάμεων ανταγωνισμού ως μέσο συντονισμού των ανθρώπινων προσπαθειών, δεν επιθυμεί όμως να αφεθούν τα πράγματα ακριβώς όπως είναι…Δεν αρνείται, αλλά αντίθετα δίνει έμφαση στο ότι, για να λειτουργήσει ο ανταγωνισμός ευεργετικά, είναι απαραίτητο να υπάρχει ένα προσεκτικά επεξεργασμένο νομικό πλαίσιο και ότι ούτε οι προγενέστεροι ούτε οι μεταγενέστεροι νόμοι δεν είναι απαλλαγμένοι από σοβαρά μειονεκτήματα. Ούτε αρνείται ότι όπου είναι αδύνατο να δημιουργήσουμε τις συνθήκες που είναι απαραίτητες για να καταστήσουμε τον ανταγωνισμό αποδοτικό, πρέπει να καταφύγουμε σε άλλες μεθόδους για την οικονομικής δραστηριότητας ».53
Απέναντι στις απλουστευτικές προσεγγίσεις που οδηγούν σε λανθασμένα συμπεράσματα ο Χάγιεκ υπήρξε κατηγορηματικός: «Πιθανότατα, τίποτε δεν προκάλεσε μεγαλύτερες ζημιές στη φιλελεύθερη υπόθεση από την άκαμπτη επιμονή μερικών άκρατων φιλελεύθερων σε ορισμένες δογματικές προκαταλήψεις και προπάντων στην αρχή του laissez faire»54 . Γιατί, όπως προείπαμε, η αντίθεση στη σχεδιασμένη οικονομία δεν είναι το laissez faire αλλά ο αποτελεσματικός ανταγωνισμός.
Ως γενική αρχή, ο Χάγιεκ δέχεται τη κρατική παρέμβαση προκειμένου «να καταστεί ο ανταγωνισμός όσο περισσότερο αποτελεσματικός και ευεργετικός είναι δυνατό- και να τον υποκαταστήσει εκεί, και μόνο εκεί, όπου δεν μπορεί να είναι λειτουργικός»55 . Η προσέγγισή του μπορεί να γίνει καλύτερα αντιληπτή στο ζήτημα των αντι-μονοπωλιακών πολιτικών (anti-trust policies) που καθίστανται αναγκαίες «όταν προκαλούνται πολλαπλές ζημιές από τις συμφωνίες που περιορίζουν το εμπόριο»56 .
Στο Σύνταγμα της Ελευθερίας (τρίτο μέρος), ο Χάγιεκ διακρίνει το κοινωνικό κράτος από τον σοσιαλισμό με τρόπο που δεν αφήνει περιθώρια παρερμηνειών. Δεν απορρίπτει, αντίθετα θεωρεί καθήκον του σύγχρονου κράτους, την αρωγή προς όσους έχουν ανάγκη. Εναντιώνεται περισσότερο στα μέσα (μέθοδοι) που μετέρχεται ο σοσιαλιστικός σχεδιασμός και λιγότερο στους κοινωνικούς στόχους του. Για τον Χάγιεκ, «ούτε η διατήρηση του ανταγωνισμού είναι ασυμβίβαστη με ένα εκτεταμένο σύστημα κοινωνικών υπηρεσιών- εφόσον η οργάνωση αυτών των υπηρεσιών δεν σχεδιάζεται με τέτοιον τρόπο ώστε να καθιστά τον ανταγωνισμό αναποτελεσματικό σε εκτεταμένους τομείς»57 .
Και συνεχίζει: «το σημαντικό είναι μάλλον ο χαρακτήρας και όχι ο όγκος της κυβερνητικής δραστηριότητας. Μια λειτουργική οικονομία της αγοράς προϋποθέτει ορισμένες δραστηριότητες από πλευράς του κράτους∙ η λειτουργία της μπορεί να υποβοηθηθεί από μερικές άλλες κρατικές δραστηριότητες και μπορεί να αντέξει πολλές περισσότερες, αρκεί αυτές να είναι συμβατές με μια λειτουργική αγορά»58 .
Μία τέτοια προσέγγιση φιλελεύθερης (μη κρατικής) προώθησης κοινωνικών σκοπών, με τους αναπόφευκτους περιορισμούς και τις αδυναμίες τους, μπορεί να βρεθεί στον «φιλελεύθερο πατερναλισμό» (libertarian paternalism) των Richard Thaler και Cass Sunstein59 . Οι δύο συγγραφείς κα καθηγητές στο Πανεπιστήμιο του Σικάγο, κινούμενοι στο πεδίο των συμπεριφορικών οικονομικών (behavioral economics), επιχειρούν να σκιαγραφήσουν ένα πλαίσιο πολιτικών που να ωθεί τα άτομα σε κοινωνικά ωφέλιμες επιλογές χωρίς να περιορίσουν την ελευθερία επιλογών τους.
Ο Χάγιεκ και ο επιχειρηματικός καπιταλισμός
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο τρόπος με τον οποίο ο Χάγιεκ πραγματεύεται το ρόλο των επιχειρήσεων στο σύγχρονο καπιταλιστικό σύστημα καθώς δεν υπερασπίζεται μηχανιστικά τις επιχειρήσεις, όπως πράττει σημαντικό τμήμα των φιλελεύθερων που φαίνεται να έχουν αναπτύξει ενστικτωδώς φιλο-επιχειρηματικά καπιταλιστικά αντανακλαστικά, ειδικά σε κοινωνίες όπου η παρέμβαση του κράτους είναι έντονη.
Ο κλασσικός φιλελευθερισμός και οι εκπρόσωποι του, όπως οι Adam Smith, David Ricardo και John Stuart Mill, όχι μόνο κατανοούσαν τις εννοιολογικές διαφορές ανάμεσα στις αγορές και τον καπιταλισμό, αλλά ήταν και ιδιαίτερα επιφυλακτικοί απέναντι στον ασφυκτικό εναγκαλισμό των αγορών από την επιχειρηματική τάξη. Οι λιγότερο απρόσεκτοι αναγνώστες του Πλούτου των Εθνών ασφαλώς γνωρίζουν τις παρακάτω γραμμές από το έργο του θεωρητικού της ελεύθερης αγοράς και του «αόρατου χεριού»: «Οι άνθρωποι του ιδίου επαγγελματικού κλάδου σπανίως συναντώνται, ακόμη και για ψυχαγωγία, και οι συζητήσεις τους καταλήγουν σε συνωμοσία κατά του καταναλωτών, ή σε κάποια επινόηση για να αυξηθούν οι τιμές»60 .
Νεότερες προσεγγίσεις κατηγοριοποιούν τα μοντέλα καπιταλισμού με βάση το ρόλο της επιχειρηματικότητας και των μεγάλων επιχειρήσεων (big business) σε αυτά, σαφώς επηρεασμένες από το σχετικό έργο του Χάγιεκ61 . Ο Χάγιεκ επισημαίνει την εγγενή τάση συγκεντρωτικού ελέγχου των επιχειρήσεων62 , ενώ στο ζήτημα της ηθικής των επιχειρήσεων, υπογραμμίζει τη σημασία της ατομικής υπευθυνότητας ως προϋπόθεση της ηθικής συμπεριφοράς καθώς και των σκοπών που αυτές εξυπηρετούν63 . Η περιορισμένη ευθύνη των μετόχων των επιχειρήσεων (limited liability) καθώς και ο διαχωρισμός του ελέγχου (μάνατζμεντ) από την ιδιοκτησία, συχνά αποτρέπουν την ανάληψη ατομικής ευθύνης για τις κοινωνικές συνέπειες των αποφάσεων της διοίκησης64 .
Η αναποτελεσματική και περιορισμένη λογοδοσία (accountability) και ζητήματα όπως η συγκέντρωση μεγάλων μεριδίων της αγοράς, ο γιγαντισμός των επιχειρήσεων μέσω εξαγορών (take-overs) και συγχωνεύσεων (mergers), ο συγκεντρωτικός έλεγχος των επιχειρήσεων, κύρια γνωρίσματα του σύγχρονου εταιρικού καπιταλισμού (corporate capitalism), συχνά έρχονται σε αντίθεση με τις βασικές αρχές του κλασσικού οικονομικού φιλελευθερισμού65 για τις αποκεντρωμένες και απρόσωπες αποφάσεις αναρίθμητων παραγωγών και καταναλωτών σε μία ελεύθερη αγορά.
Παρόμοιους προβληματισμούς για τη λειτουργία των επιχειρήσεων στο σύγχρονο καπιταλισμό συναντούμε στο έργο νεοφιλελεύθερων στοχαστών, όπως ο Walter Eucken και ο κύριος εκπρόσωπος της γερμανικής σχολής της «κοινωνικής οικονομίας της αγοράς» (ordoliberalismous) Wilhelm Röepke66 .
8. Η σημασία των ιδεών και η φιλελεύθερη ουτοπία
Ο Χάγιεκ επισημαίνει τον αποφασιστικό ρόλο των ιδεών στη διαμόρφωση του κάθε φορά κυρίαρχου διανοητικού κλίματος που, με τη σειρά του, παράγει πολιτικά αποτελέσματα επηρεάζοντας καθοριστικά τη κοινή γνώμη. Στο Δρόμο προς τη Δουλεία67 , έργο που τον έκανε ευρύτερα γνωστό, περιγράφει με μοναδικό τρόπο το διανοητικό κλίμα στη κεντρική Ευρώπη των αρχών του περασμένου αιώνα, που με τη σειρά του καθόρισε τις πολιτικές ισορροπίες των επόμενων δεκαετιών. Η απόρριψη των θεσμών και των ιδεών της ανοιχτής κοινωνίας και οικονομίας είχε συντελεστεί ανάμεσα στις γερμανικές ελίτ αρκετά πριν από την εμφάνιση, άνοδο και τελική επικράτηση του εθνικοσοσιαλισμού.
Καθοριστικός παράγοντας στη διαμόρφωση του διανοητικού πλαισίου είναι ο ρόλος των διανοουμένων68 . Ο Χάγιεκ δεν αμφιβάλλει για την ένταση της επιρροής τους στο πολιτικό και κοινωνικό κλίμα κάθε εποχής: «Αυτό που στον σημερινό παρατηρητή παρουσιάζεται σαν μία μάχη συγκρουόμενων συμφερόντων στη πραγματικότητα έχει συχνά αποφασιστεί πολύ πριν σε μια σύγκρουση ιδεών σε περιορισμένους κύκλους»69 .
Ο Χάγιεκ επισημαίνει πως οι αντιλήψεις των διανοουμένων είναι, σε σημαντικό βαθμό, αποτέλεσμα της «κατεστημένης» επιστημονικής γνώσης (conventional wisdom). Διόλου τυχαία λοιπόν, η απήχηση των σοσιαλιστικών ιδεών στην ελίτ των διανοουμένων, κύρια των οικονομολόγων, που θεωρούσαν πως μπορούσαν να ελέγξουν τον οικονομικό κύκλο.
Αφιέρωσε πραγματικά μεγάλο μέρος του πνευματικού του μόχθου στη διάδοση των φιλελεύθερων ιδεών στους κύκλους της διανόησης καθώς απέδιδε την ηγεμονία των κολεκτιβιστικών ιδεών στην επιρροή των σοσιαλιστών διανοουμένων. Για να τους αντιπαρατεθεί, εμπνεύστηκε, δημιούργησε και ουσιαστικά κατεύθυνε τη Mont Pelerin Society, μία ένωση φιλελεύθερων προσωπικοτήτων που ιδρύθηκε το 1947, με σκοπό να συμβάλει στην επικράτηση των φιλελεύθερων ιδεών70 . Στην ίδια κατεύθυνση, πρόθυμα συνέδραμε στη δημιουργία πλήθους «δεξαμενών σκέψης» (think tanks) που ειδικά στη Μεγάλη Βρετανία συνέβαλαν αποφασιστικά στην επικράτηση του διανοητικού ρεύματος που ονομάστηκε «θατσερισμός»71 .
Ο Χάγιεκ δεν ακολουθεί τη στρατηγική του φιλελεύθερου πολιτικού ακτιβισμού που επιχειρεί να ανατρέψει τη «κατεστημένη γνώση» (conventional wisdom) αντικρούοντας τις αντιφιλελεύθερες θέσεις στο πεδίο της εφαρμοσμένης πολιτικής. Μία τακτική προσέγγιση όπου κυριαρχεί η εμβληματική μορφή του Milton Friedman. Ο Friedman (1912-2006), αν και συμμετείχε με ενθουσιασμό στη Mont Pelerin Society, επιχείρησε να εκλαϊκεύσει τις φιλελεύθερες αρχές και να απαξιώσει τις κρατικιστικές επιλογές με τη δύναμη της λογικής και της αδιάψευστης πραγματικότητας των αριθμών. Για τον λόγο αυτό, δεν δίστασε να εμπλακεί στις πολιτικές διαμάχες προκειμένου να επηρεάσει την πολιτική και οικονομική ατζέντα. Έγινε μάλιστα μία από τις πλέον γνωστές τηλεοπτικές φιγούρες στις ΗΠΑ καθώς, παρήγε μαζί με τη σύζυγό του Rose μία σειρά εκπομπών, οι οποίες στη συνέχεια αποτέλεσαν και τη βάση του γνωστότερου έργου του Ελεύθερος να Διαλέξεις72 . Ανάμεσα στις προτάσεις εφαρμοσμένης πολιτικής του νομπελίστα οικονομολόγου (1976) ξεχωρίζουν τα περίφημα «κουπόνια εκπαίδευσης», ο ισοσκελισμένος προϋπολογισμός, το «δίχτυ ασφαλείας» και ο αρνητικός φόρος εισοδήματος, η εθελοντική στράτευση, η αποποινικοποίηση της πορνείας και των ναρκωτικών, την ενιαία φορολόγηση (flat tax).
Αντίθετα, ο Χάγιεκ προσπάθησε να οικοδομήσει ένα συνεκτικό σύστημα ελευθερίας και να προσφέρει μία ολοκληρωμένη υπεράσπιση του φιλελεύθερου προτάγματος που να ανάγεται σε καθολικές αρχές. Παρατήρησε μάλιστα αναφορικά με τις ιδέες του φίλου του Milton Friedman πως, «αν ο μονεταρισμός παρουσιαζόταν σαν το αποτέλεσμα συλλογισμού κι όχι απλών αριθμητικών συλλογισμών, θα μπορούσε ν’ αντικρούσει ευκολότερα τις εναντίον του επιθέσεις»73 .
Συναφές με το παραπάνω είναι η αδυναμία του φιλελευθερισμού να συνεγείρει τη φαντασία των ανθρώπων, στο βαθμό που το επιτυγχάνουν οι διανοητικοί του αντίπαλοι. Τούτο οφείλεται, ως ένα βαθμό, στο ότι οι φιλελεύθεροι διανοητές δεν πραγματεύονται κοινωνικά προτάγματα «θετικής ελευθερίας», με την έννοια των τελεολογικών πλάνων κοινωνικής μηχανικής (freedom to)74 , που επιχειρούν να σκιαγραφήσουν μια μορφή επιθυμητής μελλοντικής κοινωνικής συμβίωσης στη λεπτομέρεια της.
Ο Χάγιεκ, ωστόσο, είναι κατηγορηματικός για τη σημασία της αναγκαιότητας της προοπτικής μιας καλύτερης ζωής. Δεν απορρίπτει, αντίθετα επιζητεί, την κοινωνική πρόοδο που πραγματώνεται στη Μεγάλη ή την Ανοιχτή Κοινωνία. Ουσιαστικά, ο ουτοπισμός αποκαθίσταται στη φιλελεύθερη σκέψη με το έργο του Χάγιεκ75 , ο οποίος παρακινεί όσους ενδιαφέρονται για τη προώθηση των φιλελεύθερων ιδεών, «να ξανακάνουν τα φιλοσοφικά θεμέλια της ελεύθερης κοινωνίας ένα ζωντανό διανοητικό ζήτημα, η εφαρμογή του οποίου θα προκαλεί την ευστροφία και τη φαντασία των πιο ζωντανών μυαλών»76 .
Η χαγιεκιανή Ανοιχτή Κοινωνία ομοιάζει με τη «μετα-ουτοπία» του αμερικανού αναρχο-φιλελεύθερου Robert Nozick77 , δηλαδή ένα πλαίσιο που επιτρέπει την απρόσκοπτη ανάπτυξη των «προσωπικών ουτοπιών» των ατόμων, ένα πολιτικό και κοινωνικό πλαίσιο που επιτρέπει στα ίδια τα άτομα να γίνουν «συγγραφείς της ζωής τους»78 .
9. Το ιδεολογικό συνεχές και το πολιτικό εκκρεμές
Θεμελιώδης για τη πολιτική ιδεολογία του σύγχρονου φιλελευθερισμού είναι η τριγωνική απεικόνιση του Χάγιεκ όπου φιλελευθερισμός, σοσιαλισμός και συντηρητισμός τοποθετούνται στις τρεις κορυφές ενός ισοσκελούς τριγώνου. Για τον Χάγιεκ, η ιδεολογική αντιπαράθεση (πρέπει να) γίνεται ανάμεσα σε σοσιαλισμό και φιλελευθερισμό και αδιαφορεί για τους συντηρητικούς που στερούμενοι αρχών ακολουθούν παθητικά και αντιδρούν σχεδόν ανακλαστικά στο κυρίαρχο κάθε φορά διανοητικό ρεύμα. Η ιστορική διάσταση της αντιπαράθεσης δεν αποκλείει- τουναντίον επιτρέπει- τις συγκλίσεις των δύο ρευμάτων όταν ο κυρίαρχος συντηρητισμός εμποδίζει την απρόσκοπτη εξέλιξη της ανοιχτής κοινωνίας.
Κάτω από αυτό το πρίσμα ερμηνεύεται η άποψη του βιογράφου του Χάγιεκ Alan Ebenstein πως, τη περίοδο της συγγραφής του Συντάγματος της Ελευθερίας, εάν θα έπρεπε να διαλέξει ανάμεσα στην Αριστερά και τη Δεξιά, ο φιλελεύθερος Χάγιεκ αναμφίβολα θα επέλεγε την πρώτη79 .
Αντανακλώντας τη πολιτική σκέψη του Χάγιεκ, ο γνωστός ερευνητής του Cato Institute Brink Lindsay, προτείνει μια σύνθεση (fusion) και μια ενδεχόμενη πολιτική-εκλογική συμπόρευση αριστερών (liberals) και ελευθεριακών (libertarians), τις οποίες κατηγοριοποιεί με το νεολογισμό «Liberaltarians»80 .
Στις μέρες μας αρχίζει να γίνεται ευρύτερα αντιληπτό πως, ο φιλελευθερισμός στέκεται κριτικά απέναντι στον καπιταλισμό καθώς αναγνωρίζεται πως η ελεύθερη αγορά και ο ανταγωνισμός περιορίζουν την επέκταση της επιχειρηματικής εξουσίας, στο βαθμό που συχνά οι μεγάλες επιχειρήσεις στηρίζουν τη δεσπόζουσα θέση τους στις αγορές μέσω του κρατικού παρεμβατισμού και του ευνοϊκού προς τα συμφέροντά τους νομικού/ρυθμιστικού πλαισίου λειτουργίας των αγορών81 .
Τα τελευταία χρόνια, με το τέλος της ιδεολογικής φόρτισης ανάμεσα στο σοσιαλισμό και το φιλελευθερισμό, συνέπεια της κατάρρευσης των κομμουνιστικών καθεστώτων, αναπτύσσονται αξιοσημείωτες θεωρητικές αναζητήσεις με επίκεντρο το έργο του Χάγιεκ κυρίως στη κατεύθυνση της κριτικής των μεγάλων επιχειρήσεων. Μεταξύ των πλέον αξιόλογων συνθέσεων ενός μετα-χαγιεκιανού σοσιαλισμού και ενός χαγιεκιανού φιλελευθερισμού ξεχωρίζει το έργο του ακαδημαϊκού Theodore Burczak Socialism After Hayek82 .
10. Η φιλελεύθερη οργάνωση της διεθνούς κοινότητας
Αν και ο Χάγιεκ δεν επεξεργάστηκε σε βάθος ένα φιλελεύθερο πρόγραμμα οργάνωσης της διεθνούς κοινότητας, δεν σημαίνει πως αδιαφορούσε για τις διεθνείς υποθέσεις. Τουναντίον, όπως υποστήριξε με κατηγορηματικό τρόπο, «σε κανέναν άλλο τομέα δεν πλήρωσε μέχρι τώρα τόσο ακριβά ο κόσμος την εγκατάλειψη του φιλελευθερισμού του 19ου αιώνα όσο στον τομέα που άρχισε η υποχώρηση: στις διεθνείς σχέσεις»83 .
Ο Χάγιεκ συνδέει ιστορικά τις διακρατικές αντιπαραθέσεις και πολεμικές συρράξεις του πρώτο μισού του εικοστού αιώνα με την άνοδο του οικονομικού και πολιτικού εθνικισμού και συνακόλουθα με την περιθωριοποίηση των ιδεών του κλασσικού φιλελευθερισμού- τις «αυθόρμητες τάξεις», το διαχωρισμό των εξουσιών και το κράτος δικαίου, το ελεύθερο εμπόριο84 .
Οι αντιλήψεις του Χάγιεκ για την οργάνωση της διεθνούς κοινωνίας τον φέρνουν κοντά στον κοσμοπολιτισμό του Ιμμάνουελ Καντ και τρεις προϋποθέσεις (συνθήκες) του για τη διεθνή ειρήνη- το ρεπουμπλικανικό (αντιπροσωπευτικό) πολίτευμα, την ομοσπονδιακή οργάνωση μέσω του διεθνούς δικαίου και την εγγύηση των δικαιωμάτων του κοσμοπολιτισμού που επιτρέπουν του πνεύματος του εμπορίου (spirit of commerce)85 . Για τον Χάγιεκ, η απουσία μίας κυρίαρχης υπερ-κρατικής εξουσίας στο διεθνές σύστημα δεν συνεπάγεται αναγκαστικά μια καταστροφική διάχυση της ισχύος που καταλήγει στο (χομπσιανού τύπου) «δίλημμα ασφάλειας» των κρατών. Αντίθετα, επισημαίνει τους κινδύνους της μεταφοράς σχεδίων κοινωνικού κονστρουκτιβισμού σε διεθνές επίπεδο μέσω της εφαρμογής ενός σχεδιασμού «από τα πάνω». Ο φεντεραλισμός (ομοσπονδοποίηση) προβάλει ως η κατάλληλη μορφή οργάνωσης των διεθνών σχέσεων, ένας μηχανισμός εξισορρόπησης συμφερόντων που προάγει τη συνεργασία και σέβεται τις επιλογές των μερών86 .
Ακόμη, το έργο του Χάγιεκ μας βοηθά επίσης να αντιληφθούμε τη πορεία της παγκοσμιοποίησης ως απρόθετο αποτέλεσμα δράσης κι όχι κεντρικού σχεδιασμού87 , κατανοώντας την ανάδυση νέων θεσμών κοινωνικής οργάνωσης μέσω ως αποτέλεσμα μίας απρόθετης «εξελεγκτικής» διαδικασίας μεταβολής των προτιμήσεων και προσαρμογής των επιμέρους στρατηγικών σε νέες μορφές επικοινωνίας88 .
Γίνεται λοιπόν αντιληπτό πως, με σύγχρονους όρους, οι αντιλήψεις του Χάγιεκ για τις διεθνείς σχέσεις τον κατατάσσουν στο ρεύμα του φιλελεύθερου διεθνισμού ή ιδεαλισμού που αντιπαρατίθεται στο κυρίαρχο συντηρητικό παράδειγμα του διεθνοπολιτικού ρεαλισμού89 . Ταυτόχρονα, η αύξηση της οικονομικής αλληλεξάρτησης, η διάχυση της πολιτικής ισχύος και η επέκταση του διεθνούς δικαίου στο σύγχρονο μετα-διπολικό κόσμο της παγκοσμιοποίησης, προσφέρουν χρήσιμο πεδίο μελέτης στους ερευνητές των διεθνών σχέσεων που θα επιλέξουν ως σημείο αναφοράς το έργο του Χάγιεκ.
11. Η (άγνωστη) σκέψη του Χάγιεκ στην Ελλάδα
Η πολιτική, οικονομική και φιλοσοφική σκέψη του Χάγιεκ είναι ουσιαστικά άγνωστη στη χώρα μας, γεγονός μάλλον αναμενόμενο καθώς σχεδόν το σύνολο του έργου του παραμένει αμετάφραστο στην ελληνική γλώσσα.90 Φυσικά, το συγγραφικό έργο του Χάγιεκ δεν αποτελεί εξαίρεση καθώς ακολουθεί την αναπόδραστη τύχη του μεγαλύτερου μέρους της ξενόγλωσσης φιλελεύθερης βιβλιογραφίας που πασχίζει να βρει το δρόμο της ανάμεσα σε επιφυλακτικούς εκδότες και απρόθυμους αναγνώστες.
Αξίζει ωστόσο να επισημανθεί πως, η σκέψη του Χάγιεκ μοιάζει συχνά να παραγνωρίζεται ακόμη και στο εσωτερικό των φιλελεύθερων κύκλων. Μεγάλο τμήμα των ελλήνων φιλελεύθερων διανοητών και πολιτικών φαίνεται να προκρίνει ένα φιλελεύθερο πραγματισμό, μοιάζει δηλαδή να επιδιώκει τη προώθηση των φιλελεύθερων αντιλήψεων στη βάση της αποτελεσματικότητας, της μεγιστοποίησης του κοινωνικού οφέλους, μετρήσιμου μάλιστα με δείκτες οικονομικής ευμάρειας. Έτσι, παραγνωρίζεται η ηθική διάσταση του φιλελευθερισμού, δηλαδή η σύνδεση της ελευθερίας υπό την έννοια της απουσίας εξωτερικών καταναγκασμών με την ηθικότητα (virtue), δηλαδή τη προαγωγή μιας έννοιας «σπουδαίας κοινωνίας» (Great Society)91 .
Διόλου τυχαία λοιπόν προβάλλεται περισσότερο το έργο του φιλελεύθερων (κύρια μονεταριστών) οικονομολόγων όπως ο Milton Friedman, που αν και είναι ικανό να κερδίσει το πολιτικό επιχείρημα στο επίπεδο της αποτελεσματικότητας, αδυνατεί ωστόσο να αιχμαλωτίσει τις καρδιές των ανθρώπων. Και αντίστοιχα, υποβαθμίζεται το έργο κορυφαίων στοχαστών του πολιτικού φιλελευθερισμού, όπως οι Isaiah Berlin Karl Popper92 , για τους οποίους το πρόταγμα της ελεύθερης στοχοθεσίας των ατόμων κατείχε δεσπόζουσα θέση.
Στη περίπτωση του Χάγιεκ, προβάλλεται περισσότερο η σφοδρή κριτική του στο κοινωνικό κράτος και την (αν)αποτελεσματικότητα του κολλεκτιβιστικού σχεδιασμού ως μια επιτυχής προσπάθεια αποδόμησης του κρατικού παρεμβατισμού και, λιγότερο η συνεισφορά του σε πεδία όπως η φιλοσοφία του δικαίου, η ηθική θεωρία, η «θεσμική αρχιτεκτονική», ακόμη και οι διεθνείς σχέσεις. Γιατί ο Χάγιεκ επιχείρησε πρώτιστα να οικοδομήσει ένα φιλοσοφικό σύστημα πολιτικής και κοινωνικής ελευθερίας και δευτερευόντως να ανατρέψει το κεϋνσιανό οικονομικό υπόδειγμα. Διότι κατ’ αυτό τον τρόπο, οι υπέρμαχοι των φιλελεύθερων ιδεών δυσκολεύονται να εμπνεύσουν και να κινητοποιήσουν τους πολίτες και τελικά να στρέψουν το πολιτικό εκκρεμές προς φιλελεύθερες κατευθύνσεις.
Οι συνέπειες της «οικονομίστικης», ωφελιμιστικής προσέγγισης για την εμβέλεια του φιλελεύθερου μηνύματος έχουν επισημανθεί από πολλούς διανοητές. Μεταξύ αυτών, o βρετανός πολιτικός επιστήμονας Norman Barry93 διακρίνει τρεις κατηγορίες επιχειρημάτων γύρω από τις οποίες αναπτύχθηκε η διαμάχη ανάμεσα στο καπιταλισμό και το σοσιαλισμό στο μεσοπόλεμο- το επίπεδο της εμπειρικής απόδειξης, το επίπεδο των θεωρητικών κατασκευών και το επίπεδο της ηθικής. Κι αν ο καπιταλισμός φαίνεται πως ιστορικά κέρδισε το επιχείρημα στο εμπειρικό επίπεδο (με τη κατάρρευση των κεντρικά σχεδιασμένων οικονομιών) και στο επίπεδο της θεωρίας (calculation debate), ωστόσο δεν κατόρθωσε να επικρατήσει πλήρως διότι, «μέρος της ευλογοφάνειας των σοσιαλιστικών θέσεων προέρχεται από το γεγονός πως ισχυρισμοί που εδράζονται στην ηθική ανακατεύτηκαν με εκείνους που αναφέρονται στα συνεπειοκρατικά (consequentialist) και στα ωφελιμιστικά (utilitarian) οικονομικά»94 .
Παρά τη πραγματικά μοναδική συμβολή του Χάγιεκ στην «ενοποίηση» της φιλελεύθερης επιχειρηματολογίας95 , τούτο παραμένει ένα ημιτελές έργο, μια διαρκής πρόκληση για τους φιλελεύθερους διανοητές των ημερών μας96 .
12. Αντί επιλόγου.
Το έργο του Χάγιεκ είναι πολυδιάστατο και η συνεισφορά του έργου του πολύπλευρη. Στο επιστημονικό επίπεδο, κατέδειξε τον καθοριστικό ρόλο των κοινωνικών θεσμών στη μετάδοση της πρακτικής γνώσης καθώς και την εξέλιξη τους ως αποτέλεσμα των απρόθετων συνεπειών της δράσης των ατόμων. Η κριτική του στη κονστρουκτιβιστική σύλληψη του κεντρικού σχεδιασμού υπήρξε καταλυτική, ανοίγοντας νέους δρόμους έρευνας για μια σειρά επιστημονικών κλάδων.
Αν και ο Χάγιεκ παρέλαβε το Νόμπελ Οικονομικών για την εργασία του στους οικονομικούς κύκλους και το ρόλο του χρήματος που ανάπτυξε στην αρχή της ακαδημαϊκής του καριέρας97 , η συνεισφορά του στην οικονομική επιστήμη είναι ευρύτερη και η επιρροή του εκτείνεται από τα θεσμικά οικονομικά (Douglas North) και τη δημόσια επιλογή (Mancur Olson) μέχρι τα περιουσιακά δικαιώματα (Hernando De Soto).
Σto πολιτικό επίπεδο, το έργο του Χάγιεκ συνέβαλε όσο ελάχιστοι στη μετακίνηση του πολιτικού-ιδεολογικού εκκρεμούς προς περισσότερο φιλελεύθερες αντιλήψεις. Έτσι, η αποδοχή της αποτελεσματικότητας της αγοράς συγκριτικά με το σχεδιασμό από σημαντικό κομμάτι των αυτοπροσδιοριζόμενων ως σοσιαλιστών στις μέρες μας, σίγουρα θα τους κατέτασσε στους μη σοσιαλιστές την περίοδο που ο Χάγιεκ πρωτοδιατύπωνε τις απόψεις του98 .
Σήμερα, το έργο του Χάγιεκ φαίνεται να γίνεται ξανά επίκαιρο. Καθώς στα αναπτυγμένα κράτη το πολιτικό προσωπικό επιστρέφει στις παλαιές συνταγές των κεϋνσιανών οικονομικών99 και τα διάφορα μοντέλα «αυταρχικού» ή κρατικού καπιταλισμού (state-capitalism), όπως αυτά που ακολουθούν η Κίνα και Ρωσία, προβάλουν ως πρότυπα πετυχημένης οικονομικής και πολιτικής ανάπτυξης, κυρίως σε αναπτυσσόμενες χώρες με ασθενείς κρατικές δομές και οικονομική δυσπραγία100 , καθίσταται ξανά αναγκαίο να ανατρέξουμε στη σκέψη του προκειμένου να διασφαλίσουμε πως ο μελλοντικός κόσμος θα είναι πεδίο ανοιχτών οριζόντων, ελεύθερων επιλογών και πολλαπλών δυνατοτήτων.
Άλλωστε έχει ιστορικά παρατηρηθεί πως, σε περιόδους κρίσης οι κοινωνίες αναζητούν, σχεδόν αταβιστικά, τη κρατική παρέμβαση101 στη μορφή της πατερναλιστικής καθοδήγησης που θα προσφέρει μία αίσθηση ασφαλούς καθοδήγησης στις επικίνδυνες ατραπούς του άδηλου μέλλοντος. Είναι γνωστό ιστορικά πως, οι ατομικές και κοινωνικές ελευθερίες ποτέ δεν χάνονται δια μιας και το έργο του Χάγιεκ συνέβαλε αποφασιστικά να κατανοήσουμε τη πολύπλοκη σχέση ανάμεσα στον συγκεντρωτικό πατερναλισμό και στην ατομική και συλλογική ελευθερία και ευημερία.
Η τελική σύνοψη της συμβολής του Χάγιεκ στην εξέλιξη των πολιτικών ιδεών ανήκει δικαιωματικά στο καθηγητή Kenneth Minogue: «Το επίτευγμα του Χάγιεκ ήταν να σώσει την ελευθερία στον εικοστό αιώνα, πείθοντας τους σοσιαλιστές- προς τη στιγμή- πως η οικονομία πρέπει να αφεθεί μόνη της. Αυτό που δεν άλλαξε είναι το πάθος των μεταρρυθμιστών και των ιδεαλιστών του πολιτισμού μας να ελέγξουν τις κυβερνήσεις και να χρησιμοποιήσουν την εξουσία τους για να επιβάλουν ένα μοναδικό ορθό τρόπο ζωής….Η οικονομία αφέθηκε μόνη της. Δεν θα είναι όμως για πολύ. Και γι’ αυτό ο Χάγιεκ, παρότι δεν είναι ένας άνθρωπος για όλες τις εποχές, είναι αναμφίβολα ο άνθρωπος για τον αιώνα που έχουμε μπροστά μας»102 . Στους φιλελεύθερους συνεχιστές του έργου του Φρίντριχ Χάγιεκ εναπόκειται να απελευθερώσουν εκείνους που εγκλωβίζονται στη βολική ασφάλεια ψευδών βεβαιοτήτων και να συνδράμουν την απαιτητική προσπάθεια για την ατομική και κοινωνική πρόοδο, ευημερία και χειραφέτηση. Αν δεν το πράξουν αυτοί, τότε ποιός;
Δημήτρης Σκάλκος103
———————————————
Σημειώσεις:
1.Ευχαριστώ τους συμμετέχοντες στη 1η συνάντηση του Κύκλου Χάγιεκ (22.11.2008) καθώς, πολλά από τα σχόλια τους συνέβαλαν καθοριστικά στη μορφή του παρόντος κειμένου[πίσω]
2.Για τον βιογράφο του Χάγιεκ Bruce Caldwell, η σκέψη του Χάγιεκ αποτελεί ένα «παζλ». Δες: Bruce Caldwell, Hayek’s Challenge- An Intellectual Biography of F.A. Hayek, University of Chicago Press, 2003, σελ. 1.[πίσω]
3.Για μία συνοπτική παρουσίαση της ιστορίας της «αυθόρμητης τάξης» δες: Norman Barry, «The Tradition of Spontaneous Order», Literature of Liberty, vol. 5, 1982.[πίσω]
4.Το έργο του Carl Menger (1840-1921) Principles of Economics (1871) θεωρείται το θεμελειακό κείμενο των αυστριακών οικονομικών καθώς σε αυτό αναπτύσσει όλα τα ζητήματα που αποτέλεσαν το ερευνητικό πρόγραμμα αυτής της σχολής, ανάμεσά τους και την έννοια των «αθέλητων συνεπειών». Για μια αντιπροσωπευτική παρουσίαση των κυριώτερων εκπροσώπων και της ιστορικής εξέλιξης της σχολής των αυστριακών οικονομικών, δες: Randall G. Holcombe (ed.), 15 Great Austrian Economists, Mises Institute, 1999.[πίσω]
5.Αξίζει να σημειώσουμε πως ο όρος «αυθόρμητη τάξη» χρησιμοποιείται από τον J.S. Mill για να θεμελιώσει τον ωφελιμιστικό φιλελευθερισμό του και ο οποίος με τη σειρά του τον δανείστηκε από τον γερμανό φιλόσοφο Alexander von Humboldt.[πίσω]
6.Steven Horwitz, «From Smith to Menger to Hayek- Liberalism in the Spontaneous-Order Tradition», The Independent Review, Vol. VI, no. 1, καλοκαίρι 2001, σελ. 84. [πίσω]
7.Για τον Τσόμσκυ η γλώσσα αποτελεί ατομικό κι όχι κοινωνικό φαινόμενο. Δες: Τάκης Μίχας, Νόαμ Τσόμσκυ και Φιλελευθερισμός, Κριτική, 2007, και ειδικότερα το κεφ. 10, όπου ο συγγραφέας αντιπαραθέτει το γλωσσολογικό έργο του Νόαμ Τσόμσκυ στις «κολλεκτιβιστικές» θεωρίες της γλώσσας και τις πολιτικές εκφράσεις τους (πχ. Στάλιν).[πίσω]
8.Leland B. Yeager, «Are Markets Like Language?», The Quarterly Journal of Austrian Economics, Vol.1, no. 3, Φθινόπωρο 1998, σελ. 15-27 [πίσω]
9.Friedrich Hayek, Studies in Philosophy, Politics and Economics, Chicago University Press, 1967, σελ. 34-35.[πίσω]
10.Carl Menger, Investigations into the Method of the Social Sciences with Special Reference to Economics, New York University Press, 1985 [1883].[πίσω]
11.Economica, Vol. 13, 1933.[πίσω]
12.von Mises, Human Action- A Treatise on Economics, Laissez faire books, 2008 [1949] [πίσω]
13.Friedrich Hayek, Law, Legislation and Liberty, Vol. 2: The Miracle of Social Justice, University of Chicago Press, 1976. Ο όρος προέρχεται από το ελληνικό ρήμα «καταλλάσω».[πίσω]
14.John Gray, «F. A. Hayek and the Revival of Classical Liberalism», Literature of Liberty, χειμώνας 1982, Vol. 5, no. 4, σελ. 35-36.[πίσω]
15.Friedrich Hayek, «Economics and Knowledge», Individualism and Economic Order, University of Chicago Press, 1996 [1937].[πίσω]
16.Friedrich Hayek, «The Use of Knowledge in Society», Individualism and Economic Order, University of Chicago Press, 1996 [1945]. Ο Χάγιεκ άσκησε κριτική στον «επιστημονισμό» (scientism), τη «δουλική μίμηση» (slavish imitation) των μεθόδων των φυσικών επιστημών από τους κοινωνικούς επιστήμονες. [πίσω]
17.Friedrich Hayek, The Sensory Order- An Inquiry into the Foundations of Theoretical Psychology, The University of Chicago Press, 1999 [1952]. Σύμφωνα με επιστολή του συγγραφέα (1948) υπήρξε «το σημαντικότερο έργο του» (αναφέρεται στο: Bruce Caldwell, «Hayek and Socialism», Journal of Economic Literature, Vol. XXXV, 1997, σελ. 1856). Τα πρώτα χειρόγραφα γράφτηκαν στη δεκαετία του 1920.[πίσω]
18.Ουσιαστικά, ο Χάγιεκ προεκτείνει τον καντιανό σκεπτικισμό και απορρίπτει τον αριστοτελικό αισθητισμό αλλά και την εφαρμογή μιας καρτεσιανής στατικής λογικής που θέλει τις βασικές κατηγοριοποιήσεις του μυαλού αμετάβλητες στο χρόνο καθώς, το ανθρώπινο μυαλό αποτελεί προϊόν της ανθρώπινης εξέλιξης και προσαρμόζεται στις μεταβολές του εξωτερικού περιβάλλοντος.[πίσω]
19.Friedrich Hayek, «Socialist Calculation: the “Competitive” Solution», Economica, VIII, no. 26, 1940, σελ. 125-149. [πίσω]
20.Ο Χάγιεκ εντοπίζει τα θεμέλια της κονστρουκτιβιστικής σκέψης στους γάλλους φιλοσόφους Descartes και Rousseau, η πίστη των οποίων στον ορθολογικό σχεδιασμό επηρέασε στη συνέχεια τους σαιντ-σιμονιστές στη Γαλλία, τους μπολσεβίκους στη Ρωσία και τους φαβιανούς σοσιαλιστές στη Βρετανία. Απέναντι στους κονστρουκτιβιστές, ο Χάγιεκ τοποθετεί τους (κύρια βρετανούς) εμπειριστές φιλοσόφους που αναγνωρίζουν τα όρια του ορθολογισμού. Ως ορθολογικό κονστρουκτιβισμό μπορούμε να ορίσουμε την αντίληψη πως το σύνολο της κοινωνικής ζωής μπορεί να αναχθεί σε κοινωνικούς νόμους εύκολα κατανοήσιμους. Αξίζει να σημειωθεί πως ο Χάγιεκ επισημαίνει πως στοιχεία κονστρουκτιβιστικής λογικής ενυπάρχουν στο φιλελευθερισμό της ηπειρωτικής Ευρώπης, τα οποία τον διαφοροποιούν από τον «εξελικτικό» (evolutionary) αγγλοσαξονικό φιλελευθερισμό, σε βαθμό που να γίνεται λόγος για δύο διακριτά ρεύματα φιλελεύθερης σκέψης (δες χαρακτηριστικά: Friedrich Hayek, «Liberalism», New Studies in Philosophy, Politics, Economics and the History of Ideas, Rourledge & Keagan Paul, 1982, σελ. 119-151).[πίσω]
21.Οι αντιλήψεις του Χάγιεκ για την ασύμμετρη πληροφόρηση δεν πρέπει να συγχέoνται με τα «οικονομικά της πληροφορίας» (economics of information) που επιχειρούν να ενσωματώσουν την ασύμμετρη πληροφορία στα νέο-κλασσικά μοντέλα. Ο Χάγιεκ κάνει λόγο για «γνώση» (knowledge) που εμπεριέχει το στοιχείο της άγνοιας και της ανακάλυψης και απορρίπτει την έννοια του τέλειου ανταγωνισμού και των δοσμένων δεδομένων. Για μια κριτική των χαγιεκιανών απόψεων από τη πλευρά των οικονομικών της πληροφορίας, δες: John E. Roemer, «An Anti-Hayekian Manifesto», New Left Review, I-211, Μάιος- Ιούνιος 1995.[πίσω]
22.Steven Horwitz, op. cit., σελ. 85[πίσω]
23.Friedrich Hayek, «Competition as a Discovery Procedure», The Quarterly Journal of Austrian Economics, vol. 5, no. 3, φθινόπωρο 2002, σελ. 9-23.[πίσω]
24.Peter Boettke, Christopher Coyne και Peter Leeson, «Hayek vs. the Neoclassicists: Lessons from the Socialist Calculation Debate», στο Norman Barry (ed.), Elgar Companion to Hayekian Economics, Elgar Companion, 2005.[πίσω]
25.Πρόκειται για τη μακρά κοινωνιολογική παράδοση που αναπτύσσεται από τον Αύγουστο Κοντ (Auguste Comte) και θεωρεί πως το σύνολο είναι μεγαλύτερο από το άθροισμα των μερών του.[πίσω]
26.Friedrich Hayek, The Counter-Revolution of Science, Liberty Fund, 1979 [1952].[πίσω]
27.Karl Popper, The Logic of Scientific Discovery, Routledge Classics, 2002 [1934]. Αξίζει να σημειωθεί πως, η μεθοδολογική προσέγγιση του έργου του Χάγιεκ με τις όποιες- όντως υπαρκτές- μεταβολές στο χρόνο, παρέμεινε περισσότερο κοντά στη ποπεριανή επιστημονική μεθοδολογία της «διαψευσιμότητας» παρά στην «επαγωγική γνώση» (deductive knowledge) του Μίζες («a-priorism»). Δες: Gerald P. O’ Driscoll Jr., «The Puzzle of Hayek», The Independent Review, Vol. IX, no. 2, φθινόπωρο 2004, σελ. 273.[πίσω]
28.Friedrich Hayek, Prices and Production and Other Essays, Augustus M. Kelley, 1966 [1935], σελ. 4.[πίσω]
29.Mark Pennington, «Hayek on Socialism», in Norman Barry (ed.), The Elgar Companion to Hayekian Economics, Edward Elgar Publishing, 2005. [πίσω]
30.Friedrich Hayek, «Scientism and the Study of Society part I», Economica, vol. 9, issue 35, σελ. 267-291, 1942.[πίσω]
31.Linda C. Raeder, «Liberalism and the Common Good- A Hayekian Perspective on Communitarianism», The Independent Review, vol. 2, no. 4, Άνοιξη 1998, σελ. 519-535.[πίσω]
32.Chandran Kukathas, Hayek and Modern Liberalism, Clarendon Press, 1989, σελ. 216.[πίσω]
33.C.R. McCann, Jr., «F.A. Hayek: The Liberal as Communitarian», The Review of Austrian Economics, Vol. 15, no. 1, 2002, σελ. 5-34.[πίσω]
34.Οι σχετικές θέσεις του Χάγιεκ αναπτύσσονται στη σειρά κειμένων του «Economics and Knowledge», «The Use of Knowledge in Society» και «The Meaning of Competition» που περιλαμβάνονται στο: Friedrich Hayek, Individualism and Economic Order, University of Chicago Press, 1996 [1948].[πίσω]
35.μια συνοπτική παρουσίαση της περίφημης διαμάχης, δες: Norman Barry, «The Economics and Philosophy of Socialism», Economic Notes, No. 6, Libertarian Alliance, 1986.[πίσω]
36.Ludwig von Mises, Socialism- An Economic and Sociological Analysis, Liberty Fund Inc., 1981 [1922]. Προηγήθηκε το άρθρο του «Economic Calculation in the Socialist Commonwealth» που γράφτηκε στη γερμανική γλώσσα το 1920, μεταφράστηκε και συμπεριλήφθηκε από τον Χάγιεκ στο Friedrich Hayek (ed.), Collectivist Economic Planning. London, Routledge, 1935.[πίσω]
37.Δες σχετικά: Oscar Lange, «On the Economic Theory of Socialism», Review of Economic Studies, vol. r, 1936, σελ. 53-71. [πίσω]
38.Ο ιρλανδός Richard Cantillon (1680-1734) θεωρείται ο πρώτος σπουδαίος θεωρητικός της πολιτικής οικονομίας και αναφέρεται από τον Adam Smith στο Πλούτο των Εθνών. Το έργο του άσκησε σημαντική επιρροή στη σκέψη των Αυστριακών οικονομολόγων. Δες σχετικά: Friedrich Hayek, «Richard Cantillon», The Journal of Libertarian Studies, vol. VII, no. 2, φθινόπωρο 1985, σελ. 217-247.[πίσω]
39.Αξίζει να αναρωτηθούμε για την εφαρμογή της συλλογιστικής του Χάγιεκ στη «μηχανιστική» προσέγγιση των αγορών και από τους φιλελεύθερους νέο-κλασσικούς οικονομολόγους (π.χ. η μονεταριστική νομισματική θεωρία).[πίσω]
40.Friedrich Hayek, «The Use of Knowledge in Society», American Economic Review, XXXV, no. 4, 1945, σελ. 519-530.[πίσω]
41.Αντίθετα, στο έργο αναρχο-φιλελεύθερων διανοητών, όπως ο Antony De Jasay (Κυριότερα έργα του: The State, 1985 και Against Politics- On Government, Anarchy and Order, 1997), η (αρνητική) ελευθερία προσεγγίζεται ως πρωτεύουσα ηθική αξία. [πίσω]
42.Σύμφωνα με τον Ch. Kukathas, η σκέψη του Χάγιεκ συνδιαλέγεται ταυτόχρονα με τον Χιούμ και τον Καντ (Chandran Kukathas, op. cit.), ενώ για τον J. Gray, η χαγιεκιανή φιλελεύθερη τάξη αποτελεί σύνθεση των θεωριών δικαιοσύνης των Χιουμ και Καντ (J. Gray, op. cit.). [πίσω]
43.John Gray, «F. A. Hayek and the Revival of Classical Liberalism», op.cit., σελ. 49-50.[πίσω]
44.Αναφορικά με τη σχέση φιλελευθερισμού και κοινωνιολογίας, δες χαρακτηριστικά: Daniel B. Klein and Charlotta Stern, «Sociology and Classical Liberalism», The Independent Review, vol. XI, no. 1, καλοκαίρι 2006, σελ. 37-52.[πίσω]
45.Max Stirner (1806-1856), The Ego and His Own- The Case of the Individual against Authority, Dover Books, 2005 [1844].[πίσω]
46.Για το κοινωνικό στοιχείο στη κοινωνική θεωρία του Χάγιεκ και γενικότερα στη φιλελεύθερη παράδοση, δες: Charles R. McCann, Individualism and the Social Order- The Social Element in Liberal Thought, Routledge, 2004.[πίσω]
47.John Gray, Hayek On Liberty, Blackwell Pub, 1986[πίσω]
48.Δες: Frank Knight, «Socialism: The Nature of the Problem», Ethics, 50, 1940. [πίσω]
49.Στο πολύτομο έργο του History of England (1754-1762), ο Χιουμ καλύπτει χίλια διακόσια χρόνια βρετανικής ιστορίας με κεντρικό άξονα τη σταδιακή ανάδυση του κράτους δικαίου (rule of law).[πίσω]
50.Δες, μεταξύ άλλων: Theodore A. Burczak, Socialism After Hayek- Advances In Heterodox Economics, 2006; Jesse Lerner, «Who’s Afraid of Friedrich Hayek? The Obvious Truths and Mystical Fallacies of a Hero of the Right», Dissent, winter 2008; Peter Boettke «Why Are There No Austrian Socialists? Ideology, Science and the Austrian School», Journal of the History of Economic Thought, 17, άνοιξη 1995; Steven Horwitz, «Leftists for Hayek», Reason, July 2007. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η προσπάθεια του Burczak να συνδυάσει τα «αυστριακά οικονομικά» με τη θεωρία των «δυνατοτήτων» (capabilities) του ριζοσπάστη νομπελίστα οικονομολόγου Amartya Sen, συνθέτοντας ένα σοσιαλισμό αποδεκτό (;) από τον Χάγιεκ.[πίσω]
51.Αυτές οι απόψεις του Χάγιεκ έχουν γίνει αντικείμενο έντονης κριτικής από ελευθεριακούς διανοητές όπως που χαρακτηρίζουν «χλιαρή» την υπεράσπιση της ελεύθερης αγοράς από τον αυστριακό διανοητή. Δες χαρακτηριστικά: Walter Block, «Hayek’s Road to Serfdom», Journal of Libertarian Studies, vol. 12, no.2, φθινόπωρο 1996, σελ. 339-365.[πίσω]
52.Friedrich Hayek, Ο Δρόμος προς τη Δουλεία, ΚΠΕΕ, 1985, σελ. 68-69.[πίσω]
53.Ibid., σελ. 60-61[πίσω]
54.Ibid., σελ. 36.[πίσω]
55.Friedrich Hayek, Individualism and Economic Order, University of Chicago Press, 1996 [1972], σελ. 111.[πίσω]
56.Friedrich Hayek, Studies in Philosophy, Politics and Economics, Simon & Schuster, 1967, σελ. 177.[πίσω]
57.Friedrich Hayek, Ο Δρόμος προς τη Δουλεία, op.cit., σελ. 62.[πίσω]
58.Φρίντριχ Χάγιεκ, Το Σύνταγμα της Ελευθερίας, εκδόσεις Καστανιώτη, 2008, σελ. 320.[πίσω]
59.Richard Thaler και Cass Sunstein, «Libertarian Paternalism», American Economic Review, vol. 93(2), 2003. Κι ακόμη, R. Thaler και C. Sunstein, Nudge- Improving Decisions About Health, Wealth and Happiness, Yale University Press, 2008.[πίσω]
60.Adam Smith, The Wealth of Nations, βιβλίο 1, κεφάλαιο 10.[πίσω]
61.Raghuram Rajan και Luigi Zingales, Saving Capitalism from the Capitalists- Unleashing the power of financial markets to create wealth and spread opportunity, Princeton University Press, 2004. ΟΙ συγγραφείς διακρίνουν τέσσερις βασικούς τύπους καπιταλισμού ∙ τον προστατευτικό (ασιατικές χώρες), τον ολιγαρχικό (Ρωσία), τον εταιρικό (Ευρώπη, Ιαπωνία) και τον επιχειρηματικό (στοιχεία του συναντούμε στις ΗΠΑ).[πίσω]
62.Friedrich Hayek, «The Corporation in a Democratic Society», Studies in Philosophy, Politics and Economics, 1967.[πίσω]
63.Friedrich Hayek, «The Moral Element In Free Enterprise», op.cit. Σε αυτό το δοκίμιο, ο Χάγιεκ υπογραμμίζει την εργαλειακή αξία της απρόσκοπτης λειτουργίας των επιχειρήσεων, ως μέσο επίτευξης ατομικών και κοινωνικών στόχων και όχι ως ηθικό αυτοσκοπό.[πίσω]
64.Norman Barry, «The Theory of the Corporation», Ideas on Liberty, Μάρτιος 2003, σελ. 22-26. Έχει ενδιαφέρον να προσεγγίσουμε υπό αυτό το πρίσμα τη συμπεριφορά των περίφημων «golden boys» στη πρόσφατη χρηματοπιστωτική κρίση των ΗΠΑ.[πίσω]
65.Η περιορισμένη λογοδοσία του «εταιρικού μάνατζμεντ» έτυχε κριτικής ήδη από την εποχή των στοχαστών του κλασσικού φιλελευθερισμού, όπως οι Adam Smith, John Stuart Mill και David Ricardo.[πίσω]
66.Για μια παρουσίαση αυτής της προβληματικής, δες: Piet-Hein van Eeghen, «The Corporation At Issue: the class with classical liberal values and the negative consequences for capitalist practice- part I», Journal of Libertarian Studies, vol. 19, no. 3, καλοκαίρι 2005, 49-70. [πίσω]
67.Friedrich Hayek, The Road to Serfdom, University of Chicago Press, 1994 [1944].[πίσω]
68.Friedrich Hayek, «The Intellectuals and Socialism», The University of Chicago Law Review, άνοιξη 1949, σελ. 417-433. Ο Χάγιεκ εντάσσει στη κατηγορία των διανοουμένων τους «μεταπράτες των ιδεών» («secondhand dealers in ideas»), δηλαδή όλους εκείνους (καθηγητές, δημοσιογράφους, σχολιαστές, επιστήμονες, καλλιτέχνες, κ.ά.) που επικοινωνούν ιδέες πέρα από το στενό πλαίσιο που αυτές αρχικά αναπτύσσονται και πάντοτε μέσα από το υποκειμενικό τους πρίσμα. Σε μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα αποστροφή του, ο Χάγιεκ αναρωτιέται για το βαθμό τεχνικής αναπαραγωγής της επιρροής της τάξης των διανοουμένων μέσω της νομοθεσίας περί πνευματικών δικαιωμάτων (copyright laws). [πίσω]
69.Ibid., σελ. 372.[πίσω]
70.Ανάμεσα στα 39 ιδρυτικά μέλη περιλαμβάνονται οι Karl Popper, Ludwig von Mises, Walter Lippmann, Wilhelm Roepke, Lionel Robbins και Milton Friedman.[πίσω]
71.Για μια αναλυτική παρουσίαση των βρετανικών νεοφιλελεύθερων «δεξαμενών σκέψης», δες: Keith Dixon, Οι Ευαγγελιστές της Αγοράς: οι βρετανοί διανοούμενοι και ο νέο-φιλελευθερισμός, εκδόσεις Πατάκη, 2001.[πίσω]
72.Milton and Rose Friedman, Free to Choose- A Personal Statement, Harvest Books, 1990 [1980] (στα ελληνικά κυκλοφόρησε και εξαντλήθηκε από την Ευρωεκδοτική).[πίσω]
73.Γκυ Σορμάν, Η Φιλελεύθερη Λύση, Αθήνα, Ροές, 1986.[πίσω]
74.Αντίθετα, τα φιλελεύθερα ρεύματα σκέψης προσεγγίζουν την ελευθερία αρνητικά (freedom from), δηλαδή ως απουσία εξωτερικών καταναγκασμών. Τούτο προκειμένου να αποφύγουν τις καταστροφικές συνέπειες του βολονταρισμού και της άμεσα συνδεόμενης με αυτόν «εξουσιαστικής ακράτειας». Βλ. χαρακτηριστικά τα εισαγωγικά σχόλια του Δημήτρη Δημητράκου στο: Stephan Courtois, κ.ά. (συλλογικό), Η Μαύρη Βίβλος του Κομμουνισμού, Εστία, 2001, σελ. 17.[πίσω]
75.Δημήτρης Σκάλκος, «Φιλελευθερισμός και Ουτοπισμός: έννοιες συμβατές ή ασύμβατες;», στο Περί Φιλελευθερισμού, εκδόσεις Σιδέρη, 2002, σελ. 163-181[πίσω]
76.Friedrich Hayek, The Intellectuals and Socialism, op. cit.[πίσω]
77.Robert Nozick, Anarchy, State and Utopia, Basic Books, 1974.[πίσω]
78.Richard Reeves και Philip Collins, «The Liberal Republic», Demos, 2009, σελ. 41.[πίσω]
79.Alan Ebenstein, Friedrich Hayek- A Biography, 2001. [πίσω]
80.Brink Lindsay, «Liberaltarians», The New Republic, 4.12.2006.[πίσω]
81.Roderick Long, «Corporation versus the Market or Whip Conflation Now», Cato Unbound, http://www.cato-unbound.org/2008/11/10/roderick-long/corporations-versus-the-market-or-whip-conflation-now/ [πίσω]
82.Theodore Burczak, Socialism After Hayek- Advances in Heterodox Economics, University of Michigan Press, 2006. Για μια σύντομη κριτική επισκόπηση του έργου του Burczak, δες: Peter Boettke, «Rethinking Ourselves- Negotiating Values in the Political Economy of Postcommunism», Rethinking Marxism, Vol. 10, τεύχος 2, καλοκαίρι 1998, σελ. 85-95. Επίσης, δες την υποσημ. 48.[πίσω]
83.Ο Δρόμος προς τη Δουλεία, σελ. 305.[πίσω]
84.Δημήτρης Σκάλκος, «Νεοφιλελευθερισμός και Διεθνείς Σχέσεις», Διεθνής Επιθεώρηση, τ. 32, Σεπτέμβριος-Οκτώβριος 1996, σελ. 36-39.[πίσω]
85.Ιμμάνουελ Καντ, Για την Αιώνια Ειρήνη, εκδόσεις Αλεξάνδρεια, 1992 [1795]. Αξίζει να σημειωθεί πως, το έργο του Καντ αποτέλεσε σημείο αναφοράς για τη φιλελεύθερη θεωρία των διεθνών σχέσεων και ειδικότερα για τις θεωρίες της «δημοκρατικής ειρήνης». Για τις σύγχρονες αναζητήσεις της καντιανής θεωρίας στις διεθνείς σχέσεις, δες: Michael W. Doyle, «Kant, liberal legacies and foreign affairs», Philosophy and Public Affairs, part I, Vol. 12, no.3, 1983, σελ. 205-235.[πίσω]
86.Edwin van de Haar, Classical Liberalism and International Relations Theory- Hume, Smith, Mises and Hayek, Palgrave Macmilan, 2009. Αξίζει να σημειώσουμε όπως ο φεντεραλισμός για τον Χάγιεκ δεν είναι τίποτε άλλο παρά η εφαρμογή των δημοκρατικών αρχών, με περιορισμένες εξουσίες, σε διεθνές επίπεδο.[πίσω]
87.Adrián Osvaldo Ravier, «Globalization and Peace: A Hayekian Perspective», Libertarian Papers, Vol. 1,art. no. 10, 2009.[πίσω]
88.Miles Kahler, «Evolution, Choice, and International Change», στο: David. A. Lake and Robert Powell (eds.), Strategic Choice and International Relations, Princeton University Press, 1999.[πίσω]
89.Για μια παρουσίαση της σχολής σκέψης του διεθνοπολιτικού φιλελευθερισμού, δες: Charles W. Kegley Jr., «The Neoliberal Challenge to Realist Theories of World Politics», στο: Charles W. Kegley, Jr. (ed.), Controversies in International Relations Theory- Realism and the Neoliberal Challenge», St. Martin’s Press, 1995.[πίσω]
90.Μοναδικές εξαιρέσεις αποτελούν η πρόσφατη έκδοση του Συντάγματος της Ελευθερίας (Καστανιώτης, 2008) και η παλαιότερη έκδοση του Δρόμου προς τη Δουλεία (ΚΠΕΕ, 1985, εξαντλημένο).[πίσω]
91.Για την έννοια της «σπουδαίας κοινωνίας», δες: Jeremy Shearrmur and Daniel B. Klein, «Good Conduct in a Great Society: Adam Smith and the Role of Reputation», στο D. B. Klein, Reputation- Studies in the Voluntary Elicitation of Good Conduct, University of Michigan Press, 1997, σελ. 29-45.[πίσω]
92.Οι συνεισφορές του Berlin για τον «πλουραλισμό των αξιών» (value pluralism) και του Popper για την «ανοιχτή κοινωνία» προσφέρονται για νέες αναγνώσεις αναφορικά με τη κοινωνική συμβίωση στις σύγχρονες πολύ-πολιτιστικές κοινωνίες.[πίσω]
93.Στο πλούσιο συγγραφικό έργο του καθηγητή πολιτικής θεωρίας και μελετητή του Χάγιεκ, Norman Barry (1944-2008) περιλαμβάνεται το έργο On Classical Liberalism and Libertarianism (Palgrave Macmillan, 1987).[πίσω]
94.Norman Barry, op. cit., σελ. 8.[πίσω]
95.Μελετητές του Χάγιεκ επισημαίνουν πως το έργο του ταλαντεύεται ανάμεσα σε δεοντολογικές (normative) και ωφελιμιστικές (utilitarian) προσεγγίσεις και όχι πάντοτε με επιτυχία. Δες χαρακτηριστικά: John Gray, «Hayek on Liberty, Rights, and Justice», Ethics, vol. 92, no. 1. σελ. 73-84.[πίσω]
96.Jeremy Sheramur, Hayek and After- Liberalism as a Research Programme, Routledge, 1996.[πίσω]
97.Η θεωρία των οικονομικών κύκλων του Χάγιεκ αναπτύσσεται στο έργο του Prices and Production (1931) που περιλαμβάνει τις τέσσερις διαλέξεις του στο LSE (1930-1931). Μια διαδικτυακή έκδοση του έργου μπορεί να βρεθεί στην ηλεκτρονική διεύθυνση του Mises Institute: http://mises.org/books/pricesproduction.pdf [πίσω]
98.Steven Horwitz, op. cit.[πίσω]
99.Nancy Dell’Olio, «I Will Always Defend a Big Spender like J.M. Keynes», The Spectator, 26.11.2008.[πίσω]
100.Σύμφωνα με τις υπάρχουσες προβλέψεις, τα επόμενα χρόνια αναμένεται αναστροφή του κύματος ιδιωτικοποιήσεων και επιστροφή των επιχειρήσεων κρατικής ιδιοκτησίας. Βλέπε σχετικά: Global Trends 2025- A Transformed World, US National Intelligence Council, 2008.[πίσω]
101.Vincent Cable, «The Rise of Economic Nationalism», New Statesman, 16.2.2008.[πίσω]
102.Kenneth Minogue, «The Escape from Serfdom», The Times Literary Supplement, 14.1.2000. [πίσω]
103.Κείμενο εργασίας Κέντρου Φιλελεύθερων Μελετών, Ιούλιος 2009[πίσω]
Εδώ το σχόλιο του φίλου Γιάννη- ενημερωτικό και ενδιαφέρον, όπως πάντα! Τσεκάρετε επειγόντως τα βιβλία που αναφέρει!
"Με χαρά βλέπουμε μια συνοπτική παρουσίαση του έργου του Χάγιεκ,που προφανώς αδικείται κατάφωρα αν επιχειρηθεί να ταξινομηθεί στον άξονα αριστερά δεξιά
Ο πρόσφατος τόμος τόμος «Socialism after Hayek» 2006 του T.Burzack και η πρωτότυπη εργασία του C.Sciabarra «Marx Hayek and Utopia» 1995 αποδεικνύουν το εύρος της σκέψης του,και τις απροσδόκητες συναντήσεις.
Ο Χαγιεκ διατυπώνει την πιο συντριπτική κριτική στην κατανόηση του σοσιαλισμού ,ως πυραμιδωτού,κεντρικο προγραμματισμένου συστήματος,αλλα τόσο η σχετικότητα με την οποία αναφέρεται στην ιδιοκτησία (**) όσο και η έννοια της αυθορμησίας,αφήνει πολύ εκκεντρικά περιθώρεια για μορφές κοινωνικής ιδιοκτησίας που προκύπτουν εθελοντικά εντός της αγοράς.
Παρότι δεν έχει μεταφραστεί το έργο του,είναι αξιοπρόσεκτη η αποτίμηση του γνωστου πολιτικου επιστήμονα Γ.Βούλγαρη που γράφει
«Εν κατακλειδι μπορεί να ειπωθεί κάπως επιγραμματικά:ο Hayek είναι κριτικός του «υπαρκτου σοσιαλισμού» και OXI του κοινωνικού κράτους.Η Θεωρεία του προσφερει σημαντικά επιχειρήματα που αποκαλύπτονν ΠΕΙΣΤΙΚΑ το λεγόμενο single mind fallacy – το λάθος της κεντρικής σχεδιοποίησης που πιστεύει οτι ένας νους μπορεί να συλλέξει όλες τις απαραίτητες πληροφορίες για την οργάνωση της οικονομίας
Γιάννης Βούλγαρης «Φιλελευθερισμός,Συντηρητικός,Κοινωνικό Κράτος 1973-1990» σελίδα 147-148 Εκδόσεις Θεμέλιο 2003.Υπογραμμίσεις Κεφαλαία LLS
Η έννοια της αυθορμησίας έχει πολλά κοινά με την συνολική θεώρηση του «υλισμου του αστάθμητου» του μαρξιστή Althusser,μάλιστα και οι δύο τεκμηριώνουν τις θέσεις τους με αποσπάσματα απο τον Δαρβίνο.
Δυστυχέστατα ο άνυδρος νεοελληνικός πολιτικός διάλογος δεν επιτρέπει μια σε βάθος αποτίμσηση πολλων επεξεργασιών και ιδίως οσων δεν προσφέρονται σε ευκολίες.Και ο Χάγιεκ ανήκει σε αυτόν τον πολύ ενδιαφέροντα κόσμο.
Αν έχει σημασία,η δικιά μας προσέγγιση στο έργο του,ανακαλύπτει μια όντως συντηρητική πλευρά του και αυτή αφορά την δενικώτερη δυσανεξία του για αλλαγές στην ηθική και τους κοινωνικούς ρόλους.
Καλή συνέχεια Δημήτρη
(**) Στο The Fatal Conceit of socialism page 36 γράφει :
«While property is initially a product of custom,and juristification and legislation have merely developed in the course of millenia there is NO reason to suppose that the particular forms it has assumed the contemporary world are FINAL»."
Παρασκευή, 11 Σεπτεμβρίου 2009
Θάνατος:απόδειξη ανυπαρξίας Θεού
(Αυστηρά προσωπική ανάρτηση χωρίς αποδέκτη και χωρίς περιεχόμενο. Διαβάζοντας τη παίρνετε την ευθύνη αντιμετώπισης των πιο μύχιων σκέψεων του συντάκτη.)
Σήμερα το πρωί πήγα να μοιράσω φυλλάδια του ωδείου μου έξω από ένα σχολείο. Λίγο δουλειά, λίγο θέλημα, λίγο αγγαρεία. Ήμασταν 6-7 νοματαίοι από φροντιστήρια, αθλητικούς συλλόγους, την "Ήβη" να ζαλίζουμε τα πιτσιρίκια και όσους γονείς προλαβαίναμε. Είχαν το άγχος και τη βαριούρα τους είχαν και εμάς. Είχα κοιμηθεί τρεις ώρες και ήδη είχαν αρχίσει οι "δεύτερες σκέψεις" και οι επεκτατικές φαντασιώσεις:δύο "συναδέλφισσες" ήταν αρκετά καλές-ειδικά η μία πολύ όμορφη κοπέλα- και από την αρχή που τις είδα ξεκίνησα να "δικάζω" τον εαυτό μου. "Να τους μιλήσω; Τι να τους πω; Πώς να φανώ γαμάτος; Τι να πω για να κάτσει ωραία; Μάλλον δεν έπρεπε να το πω αυτό..." και άλλα τέτοια. Πάντα ήμουν αποτυχημένος σε αυτό το σπορ-ο Κούντερα το ονομάζει "το χρυσό μήλο του αιώνιου πόθου". Ένα μάλλον ενυπωσιακό όνομα για το "παιχνίδι" ή "κυνήγι" (αναφέρεται και έτσι στους "Κωμικούς έρωτες")-ας την πούμε "προσέγγιση". Έτσι που τα λέτε μια ζωή αποτυχία. Εντάξει υπάρχουν και πιο αποτυχημένοι-αλλά εγώ διακρίνομαι για ένα μου χαρακτηριστικό:την αυτοεκπληρούμενη προφητεία μου στο συγκεκριμένο ζήτημα.
Από μικρός, από τις πρώτες προσεγγίσεις που δοκίμασα γινόταν το εξής:έχοντας δέσει κόμπο ότι θα φάω χυλόπιτα πήγαινα και έλεγα βλακείες για να κάνω πλάκα με τους φίλους μου. Δηλαδή είχα δεδομένη την αποτυχία, οπότε σκεφτόμουνα "Εντάξει ας μας παραδεχτούν οι φίλοι τουλάχιστον" και έκανα τον καραγκιόζη! Όπως είναι προφανές, αυτό λειτουργούσε ως αυτοεκπληρούμενη προφητεία εναντίον μου:έλεγα βλακείες, δημιουργούσα αμηχανία, φαινόταν ρε παιδί μου ότι "δεν το 'χω" και έτσι η μπακουριά συνεχιζόταν. Καθώς, λοιπόν, σήμερα το πρωί είδα τις κοπέλες και έκανα τις επεκτατικές μου φαντασιώσεις σαν κανονικός άνθρωπος, θυμήθηκα και τα παραπάνω και, όπως είναι αναμενόμενο, η ροπή προς τη συγκίνηση αυξήθηκε.
Το δημοτικό, στην είσοδο του οποίου αγωνιζόμουν να δώσω τα φυλλάδια, συστεγάζεται με ένα γυμνάσιο και ενα λύκειο. Είχα, λοιπόν,τη χαρά να βλέπω και διάφορα γυμνασιόπαιδα και λυκειόπαιδα να πηγαίνουν βαριεστημένα για τον αγιασμό(τι ντροπή κι αυτή;!Άλλη φορά αυτά όμως...). Ανάμεσα σε αυτά και κοπέλες(τι περίεργο...). Ε εντάξει αφού τα παραπάνω είχαν προχωρήσει στο υποσυνείδητο, οι σκέψεις πολλαπλασιάστηκαν! Δεν θυμήθηκα κάτι συγκεκριμένο-απλά άρχισα να σκέφτομαι συνειρμικά διάφορες καταστάσεις, συναισθήματα, πρόσωπα, ιστορίες από το παρελθόν μου. Ειδωμένο με τα μάτια του νυσταγμένου πρωινού, το σχολικό μου παρελθόν κατάκλυσε το μυαλό μου, όχι με τη μορφή συγκεκριμένων αναμνήσεων αλλά με τη θολούρα των συναισθημάτων.
Κοιτάξτε, αυτό το blog είναι ό,τι είμαι:η ματαιοδοξία, το ψώνιο, το επιλεγμένο και κατασκευασμένο ψέμμα, η προσπάθεια να κερδίσω την αποδοχή και το θαυμασμό, η αποτυχημένη προσέγγιση των γυναικών(σε αυτό το blog υπάρχουν δύο μικρές αποτυχημένες προσπάθειες προσέγγισης γυναικών), η απογοήτευση, το άγχος, η επιθυμία να δρω όπως τα πρότυπά μου, το άγχος να μη με πουν φλώρο, η προσπάθεια να το παίξω ψαγμένος, η αποτυχημένη προσπάθεια να με περάσουν για εναλλακτικό/προχωρημένο/πιο αλάνι από ότι πραγματικά είμαι, η ανάγκη αυτοεπιβεβαίωσης που αποτελεί την πιο σημαντική συνιστώσα της μέχρι τώρα ζωής μου(μάλιστα κύριοι αυτή είναι:η ανάγκη να νιώσω ότι εντυπωσιάζω τους άλλους, να νιώσω ότι με παραδέχονται), η λιγοστή λογοτεχνία που έχω διαβάσει, η προσπάθεια να έρθω πιο κοντά με τους φίλους μου, να νιώσω ότι είμαι σημαντικός γι' αυτούς, ο Σαββόπουλος(ο μόνος καλλιτέχνης που έχω ακούσει πραγματικά), τα κόμπλεξ μου, η ανάγκη να επιβληθώ σε κάποιους, η ανάγκη να νιώσω ευτυχία, να νιώσω ότι είμαι πιο πάνω και πιο ευτυχισμένος από τους άλλους. Αυτά ένιωσα μόλις είδα αυτές τις κοπέλες σήμερα:μου θύμισαν την ύπαρξή μου. Μου θύμισαν τις απορρίψεις που μου έχει δώσει το γυναικείο φύλο:απόρριψη είναι κάθε σκέψη που δεν ολοκληρώνεται, κάθε φαντασίωση που δε λαμβάνει χώρα. Μου θύμισαν τις σχολικές μου μέρες, την ασφάλεια που ένιωθα τότε, όταν έλεγα "είμαι μικρός ακόμα και κάνω τόσα πολλά". Στις συναυλίες που πήγαινα, στα κουλτουροσινεμά(αχ ποζεριά μου αθάνατη!), στα μαγαζιά έβλεπα ότι είμαι ο μικρότερος και ένιωθα ασφάλεια, ένιωθα πως είμαι πιο μπροστά, πιο πάνω αφού ήδη από τόσο μικρός κάνω ό,τι και οι πιο γαμάτοι μεγάλοι!
Όμως αυτό τώρα δεν ισχύει:στις συναυλίες, στα σινεμά, στα μαγαζιά βλέπω και πιο μικρούς από μένα. Και τους ζηλεύω που μπορεί να νιώθουν όπως εγώ τότε. Γιατί η δική μου η ασφάλεια τελείωσε:αντικαταστάθηκε από το άγχος που δημιουργεί η προστακτική της απόλαυσης. Νιώθω άσχημα όταν νομίζω ότι δεν περνάω καλά, νιώθω ότι η ζωή μου τελειώνει και δεν θα προλάβω να τη φχαριστηθώ "όσο πρέπει"-ή μάλλον όσο οι άλλοι που βλέπω γύρω μου. Αχ, τι είδα σε αυτές τις κοπέλες:την παρθενιά που δεν έχασα, την επιτυχία που δεν είχα, το μεγάλο πόθο μου: την ευχαρίστηση ότι με θέλουν οι γυναίκες, τη ζήλεια που ένιωθα, νιώθω και μάλλον θα νιώθω για πάντα, την αιτία του κρυφοσυντηρητισμού μου(ναι, είμαι συντηρητικός μέχρι εκεί που δεν παίρνει!), τα πάρτυ και τις εκδρομές που δεν κατάφερα να "φασώσω"(ρήμα κι αυτό ε;Θυμάμαι ακόμα την πρώτη φορά που το άκουσα στην πρώτη γυμνασίου από τη φίλη μου την Ειρήνη "η φάση είναι παραπάνω από φιλί ε;") ούτε μία κοπέλα, τη ζήλεια που μου δημιουργούσε αυτό, την προδιαγεγραμμένα αποτυχημένη προσπάθεια να το ξεπεράσω, το φθόνο που νιώθω για τους/τις πιο προχωρημένους/προχωρημένες (ειδικά τις προχωρημένες!Είπαμε είμαι συντηρητικός!). Σε αυτές τις κοπέλες είδα ότι τα χρόνια πέρασαν, δεν θα είμαι ποτέ πια 16 χρονών και δε θα έχω ποτέ την ευκαιρία να ξαναπάω σχολείο, να βαρεθώ στην τάξη, να φιλήσω μια κοπέλα, να νιώσω αυτή την αυτοεπιβεβαίωση που τόσο έψαχνα τότε, αυτή την αίσθηση που δεν την ήξερα, δεν την είχα και μου έλειπε!Ναι, αυτές οι κοπέλες μου θύμισαν όχι μόνο ότι αυτό δεν το κέρδισα, αλλά και πως δεν έχω άλλη ευκαιρία να το κερδίσω. Η αποτυχία μου αυτή στα χρόνια του γυμνασίου και του λυκείου με καθόρισε:το ξέρω ότι εγώ το επέλεξα, αλλά πιστέψτε με:αν ήξερα τον τρόπο να κάνω τις κοπέλες να με γουστάρουν θα το έκανα αμέσως! Αλλά μου ασκούσε και γοητεία το πρότυπο του "loser": πάντα ταυτιζόμουν με αυτή την εικόνα. Πώς να τραβήξω τις γυναίκες;!
Μέσα από την αποτυχία που θυμήθηκα, τη μεγαλύτερη αποτυχία της μέχρι τώρα ζωής μου, θυμήθηκα τον απόλυτο νόμο της ζωής:έτσι όπως δεν θα ξαναέχεις την ευκαιρία να φασώσεις μια κοπέλα σ'ένα πάρτυ και να κάνεις σεξ στο λύκειο, έτσι κάθε μέρα θα χάνεις τις ευκαιρίες της ηλικίας σου. Ναι, θυμήθηκα το θάνατο, τον απόλυτο νόμο της της πραγματικότητας. Το ξέρω κοινοτοπίες, αλλά οι κοπέλες που είδα να περπατούν μου θύμησαν το θάνατο του αποτυχημένου σχολικού εραστή που ήμουν και κατά συνέπεια το θάνατό μου. Την ασημαντότητά μου και τη μικρότητα μου. Την αποτυχία μου. Είμαι καταδικασμένος σαν τον Ιάκωβο τον ήρωα του Κούντερα στο "Βαλς του αποχαιρετισμού". Η αποτυχία του με τις γυναίκες δεν του επέτρεψε να απολαύσει τις λιγοστές του επιτυχίες, να δεθεί μαζί με καμία. Αφού δεν τον ήθελαν, ανύψωσε τον εαυτό του και ένιωσε παραπάνω από αυτές-πώς μετά να δεθεί μαζί τους; Θα έπρεπε να κατεβάσει τον εαυτό του στο ίδιο επίπεδο, αλλά του ήταν αδύνατο:αφού όλη του η σεξουαλική ζωή ήταν αυτή η ανωτερότητα. Όπου άλλοι είχαν κατακτήσεις, αυτός είχε ήττες μεταφρασμένες σε προσωπική θέωση. Νιώθω να μοιάζω με αυτό το χαρακτήρα:στο βιβλίο είναι καθηγητής που φεύγει στο εξωτερικό. Πολύπλοκη προσωπικότητα αλλά νιώθει μάλλον αποτυχημένος.
Αυτά.Νόμιζα ότι είχα να πω κι άλλα. Τελικά στέρεψα γρήγορα. Άλλο ένα μύνημα σε ένα μπουκάλι. Χωρίς παραλήπτη. Μάλλον ξέρω τον παραλήπτη:εμένα. Ευχαριστώ τον σεξοπιστολά και τον Αχιλλέα που είχαν την ιδέα να φτιάξουμε αυτό το blog:αλλιώς δε θα είχα που να στείλω το γράμμα μου στο Μεγάλο Άλλο-δηλαδή σε εμένα.
Τετάρτη, 02 Σεπτεμβρίου 2009
Η πιο αηδιαστική μορφή κρατικού μονοπωλίου
Ώστε θέλεις να σπουδάσεις ε; Να πας στο Πανεπιστήμιο "να γίνεις άνθρωπος"; Κανένα πρόβλημα!Απλώς θα περάσεις από ένα σκληρό βασανιστήριο που θα κρατήσει έναν ολόκληρο χρόνο:τις Πανελλήνιες εξετάσεις! Μετά το τέλος της Β' Λυκείου δεν έχει διακοπές όπως τα προηγούμενα χρόνια:έχει φροντιστήριο κάθε μέρα για κανά εξάωρο! Πρέπει να προετοιμαστείς για τα μαθήματα που θα δώσεις στις Πανελλήνιες, για να καταφέρεις να γράψεις τον επιθυμητό βαθμό, να περάσεις στη σχολή που θέλεις(;). Και μετά από το εικοσαήμερο του Αυγούστου που μπορείς να κάτσεις λίγο να ξεκουραστείς ξεκινάει η πιο εφιαλτική χρονιά της ζωής σου:η Γ' Λυκείου...
Κατά τη διάρκεια αυτής της χρονιάς θα είσαι "προστατευόμενο είδος":θα σε αντιμετωπίζουν όλοι σαν ένα άτομο με ειδικές ανάγκες που παλεύει κάθε μέρα και όλη μέρα για ένα μόνο σκοπό:να περάσεις στο Πανεπιστήμιο. Βέβαια, θα νομίζεις ότι τους κοροϊδεύεις και λίγο γιατί μεταξύ μας δεν θα διαβάζεις και τόοοοοοσο πολύ(που να βρεις χρόνο άλλωστε:το πρωί σχολείο, μετά πέντε ώρες φροντιστήριο κάθε μέρα, κανά ιδιαίτερο έτσι "για να είμαστε σίγουροι" ε βάλε και οκτώ ώρες να κοιμηθείς πάει η μέρε τελείωσε! Πότε στην ευχή να διαβάσεις;!) και αυτό θα σε αγχώνει και λίγο. Αλλά να σου πω και κάτι; Όπως λέμε και εμείς οι φιλελεύθεροι, προσωπική σου επιλογή δεν είναι; Αν θες να πας στο Πανεπιστήμιο θα περάσεις το βασανιστήριο των Πανελληνίων! Είναι μετά να απορείς που οι φοιτητές δε διαβάζουν στο Πανεπιστήμιο; Αφού τους προηγούμενους δεκαπέντε μήνες μίσησαν το διάβασμα: από την εξαντλητική αποστήθιση, τη βαρετή ασκησειολογία, τις ηλίθιες "μεθοδολογίες", τη γελοιότητα του φροντιστηρίου και του σχολείου ταυτόχρονα!
Αλλά δυστυχώς δεν έχεις άλλη επιλογή:στην Ελλάδα υπάρχει μόνο ένα Πανεπιστήμιο. Το δημόσιο-κρατικό Πανεπιστήμιο! Αν θες να σπουδάσεις στην Ελλάδα δεν έχεις άλλη επιλογή. Εντάξει υπάρχουν και τα κολλέγια άλλα αυτά είναι...τίποτα:τρία χρόνια για μια ειδικότητα που δε σε ενδιαφέρει για να καταλήξεις με ένα χαρτί χωρίς επαγγελματικά δικαιώματα! Αν όμως θες να σπουδάσεις Μαθηματικά, Φυσική, Χημεία, Οικονομική Επιστήμη, Πολιτική Επιστήμη, Κοινωνιολογία δεν υπάρχει άλλος δρόμος:για να μπεις στο κρατικό Πανεπιστήμιο πρέπει να περάσεις από τις Πανελλήνιες. Ε αν αυτό δεν είναι η απόλυτη επίδειξη κρατική βαρβαρότητας, το απόλυτο παράδειγμα του τι μπορεί να σου κάνει το κράτος άμα θέλει, δεν μπορώ να φανταστώ τι θα μπορούσε να είναι!
Ξέρετε φίλοι ποια κυβέρνηση είχε θεσπίσει το κρατικό μονοπώλιο της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης; Η Χούντα αγαπητοί μου! Ναι, η συνταγματική αυτή ρύθμιση είναι έργο της επταετίας:ήθελαν οι χουντικοί να διασφαλίσουν ότι η πανεπιστημιακή παιδεία θα είναι υπό τον έλεγχο τους και κανένα ίδρυμα του εξωτερικού δεν θα "μολύνει" την ελληνική παιδεία! Και βγαίναμε στο δρόμο για να υποστηρίξουμε ένα νόμο της Χούντας! Ναι, της Χούντας! Και για να αναγκάσουμε τους κακόμοιρους που δεν ήταν τόσο έξυπνοι όσο εμείς, δεν ήταν τόσο μαθηταράδες όσο εμείς οι "γάτοι", να πηγαίνουν στην Αγγλία και στην Ιταλία για να πάρουν ένα χαρτί!
Μα σκεφτείτετο λίγο:οι πραγματικά πλούσιοι δε νοιάζονται. Τα παιδιά τους ούτως ή άλλως στο Harvard και στο London School of Economics θα τα έστελναν είτε είχαμε ιδιωτικά Πανεπιστήμια είτε όχι. Αυτό ισχύει και για τους πραγματικά φτωχούς:δεν θα είχαν τη δυνατότητα να επιλέξουν το ιδιωτικό Πανεπιστήμιο. Γι' αυτούς το κρατικό Πανεπιστήμιο είναι μονόδρομος είτε αναγνωρίζονται τα ιδιωτικά είτε όχι! Ίσως ακούγεται σκληρό, αλλά είναι η αλήθεια:όπως κάποιες οικογένειες δεν έχουν την οικονομική δυνατότητα ενός ακριβού αμαξιού ή ενός ιδιωτικού σχολείου, έτσι δεν έχουν την οικονομική δυνατότητα και τη φοίτηση σε ιδιωτικό Πανεπιστήμιο. Είναι (δυστυχώς) αποκλεισμένοι στην επιλογή του δημοσίου Πανεπιστημίου και του βασανιστηρίου των Πανελληνίων εξετάσεων.
Και ποιοι πλήττονται τελικά από το κρατικό μονοπώλιο της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης; Μα τα μεσαία στρώματα φυσικά! Οι οικογένειες, τα παιδιά των οποίων είχαν την ατυχία να μην τα καταφέρουν στις Πανελλήνιες και που έχουν ένα εισόδημα που τα βγάζουν πέρα, πρέπει να ζοριστούν να βρουν τα λεφτά να στείλουν τα παιδιά τους σε ένα αξιοπρεπές ίδρυμα του εξωτερικού. Πρέπει να εξασφαλίσουν τα χρήματα που απαιτούνται για τα δίδακτρα, αλλά και τη διαβίωση των παιδιών τους στο εξωτερικό. Και σας ρωτάω, δε θα ήταν καλύτερο να γλιτώσουν τα λεφτά της διαβίωσης στο εξωτερικό και να έχουν να πληρώσουν μόνο τα δίδακτρα; Δε θα ήταν καλύτερο για τις οικογένειες αυτές (που νομίζω ότι αποτελούν και την πλειοψηφία των ελληνικών οικογενειών-που δηλαδή γενικά τα φέρνουν βόλτα, αλλά ένα τέτοιο έξοδο είναι δυσβάσταχτο), δε θα ήταν μια σημαντική ανάσα να γλιτώσουν τα έξοδα διαβίωσης, που αποτελούν και το μεγαλύτερο μέρος της συνολικής επένδυσης;
Νομίζω πως πρόκειται για τον ορισμό της κατά Pareto βελτίωσης:καλυτερεύει η θέση κάποιων, χωρίς να χειροτερεύει η θέση των υπολοίπων! Τα δημόσια Πανεπιστήμια θα μείνουν ανεπηρέαστα. Απλά βελτιώνονται οι επιλογές για τα παιδιά που απέτυχαν στην απάνθρωπη δοκιμασία των Πανελληνίων. Για κάποιον που έχει την ατυχία να μην έχει το απαραίτητο εισόδημα τα πράγματα δεν χειροτερεύουν:τα δημόσια Πανεπιστήμια δεν καταργούνται! Η αναγνώριση των ιδιωτικών, όμως, αυξάνει τις επιλογές πολλών φοιτητών που έχουν τη δυνατότητα να ανταποκριθούν στο απαραίτητο κόστος (και πιστέψτε με είναι πολλοί οι σπουδαστές των ιδιωτικών ΙΕΚ και των κολλεγίων, όσο και των Πανεπιστημίων του εξωτερικού) και έτσι πολλοί μπορούν να γλιτώσουν την Γ' Λυκείου και έτσι να προσθέσουν και ένα χρόνο στη ζωή τους...
Θυμηθείτε το βασικό επιχείρημα αυτών που ζητούν τη διατήρηση του ασύλου στα Πανεπιστήμια:"ποιος μου εγγυάται ότι δε θα έρθει στην εξουσία μια δικτατορία και το πανεπιστημιακό άσυλο θα αποκτήσει σοβαρό νόημα προστασίας της επιστημονικής γνώσης;". Θέλω να τους απαντήσω:"έχετε διαβάσει Κούντερα; Ξέρετε πώς ήταν τα Πανεπιστήμια στη Χούντα;". Γιατί όποιος έχει διαβάσει Κούντερα ή ξέρει πώς ήταν η κατάσταση στα ελληνικά Πανεπιστήμια στη Χούντα, ξέρει πολύ καλά πως το κρατικό μονοπώλιο στα Πανεπιστήμια αποτελεί τον ασφαλέστερο δρόμο για να χτίσεις μια αποτελεσματική δικτατορία! Γιατί όταν το Πανεπιστήμιο είναι κρατικό μονοπώλιο η πιο επαναστατική ομάδα του πληθυσμού, οι φοιτητές, βρίσκονται υπό τον έλεγχο της κρατικής δικτατορίας. Φοιτητές εκβιάζονται και φιμώνονται, ρουφιάνοι κυκλοφορούν και η διδασκαλία γίνεται όργανο της κρατικής προπαγάνδας. Δείτε τα Πανεπιστήμια στη ναζιστική Γερμανία, στην Ελλάδα του 1967-1974, διαβάστε το "Αστείο", όπου καταστράφηκε η ζωή ενός ανθρώπου επειδή έκανε ένα αστείο για το Στάλιν και θα καταλάβετε ότι το μονοπώλιο της Πανεπιστημιακής παιδείας είναι το βασικό όπλο των ολοκληρωτικών καθεστώτων. Αυτό θέλουμε να διατηρήσουμε και στη χώρα μας;
Θέλω, επίσης, να παρουσιάσω μια συλλογιστική και σας παρακαλώ αν βρείτε κάπου ανακολουθία να την επισημάνετε:έστω ότι είστε ελεύθερος να ιδρύσετε ένα ιδιωτικό Πανεπιστήμιο, έχοντας στο μυαλό τον ευτελέστερο των σκοπών:να βγάλετε χρήματα. Για να βγάλετε πολλά χρήματα πρέπει να έχετε πολλούς φοιτητές. Για να έχετε πολλούς φοιτητές πρέπει να έχετε καλό όνομα. Για να έχετε καλό όνομα πρέπει οι απόφοιτοί σας να βρίσκουν δουλειά και θέσεις σε καλά μεταπτυχιακά. Για να γίνει αυτό πρέπει να βγάζετε αποφοίτους καλούς στο αντικείμενο τους. Για να βγάζετε καλούς αποφοίτους πρέπει να έχετε καλούς καθηγητές, σύγχρονο πρόγραμμα σπουδών, καλές εγκαταστάσεις, με λίγα λόγια πρέπει να έχετε ένα καλό(για τα ελληνικά δεδομένα) Πανεπιστήμιο. Συμπυκνώνω το συλλογισμό:για να βγάζετε λεφτά, πρέπει να έχετε ένα καλό Πανεπιστήμιο. Παρακαλώ όποιος βρει ένα σφάλμα στον παραπάνω συλλογισμό να κάνει τον κόπο να γράψει ένα σχόλιο για να δω και εγώ που κάνω λάθος και να αναθεωρήσω! μου φαίνεται παραπάνω από λογικό ότι όποιος θέλει να βγάλει λεφτά θα κάνει ένα καλό Πανεπιστήμιο και αυτό θα κάνει καλό σε όλους μας!
Δε θέλω να φανώ υπεραισιόδοξος και να ισχυριστώ ότι όλα τα ιδιωτικά Πανεπιστήμια θα είναι καλά. Θέλω να τονίσω ότι τα ιδιωτικά Πανεπιστήμια πρέπει να είναι αυστηρά μη κερδοσκοπικά(αυτό σημαίνει ότι τα κέρδη δεν θα διανέμονται στους μετόχους αλλά θα επανεπενδύονται στο ίδρυμα) και να αξιολογούνται από μια ανεξάρτητη αρχή όσον αφορά το εκπαιδευτικό τους έργο, όπως και τα δημόσια άλλωστε. Θέλω, επίσης, να είμαστε ρεαλιστές:όσο κακά κι αν είναι τα δημόσια Πανεπιστήμια (και είμαι από αυτούς που πιστεύουν ότι είναι πολύ κακά), αποτελούν ένα είδος ιδιότυπου θεσμού για την ελληνική κοινωνία. Αυτό που λέω είναι ότι (όπως και σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες που αναγνωρίστηκαν τα ιδιωτικά Πανεπιστήμια) τα δημόσια Πανεπιστήμια θα μείνουν στην κορυφή των προτιμήσεων των μαθητών και στα ιδιωτικά θα πηγαίνουν όσοι είτε αποτυγχάνουν είτε δε θέλουν να περάσουν το βασανιστήριο των Πανελληνίων. Προσπάθησα, όμως, να υποστηρίξω ότι η αναγνώριση των ιδιωτικών Πανεπιστημίων θα βελτιώσει τη θέση πολλών οικογενειών χωρίς να χειροτερεύσει τη θέση των υπολοίπων και ότι το πιο πιθανό αποτέλεσμα είναι να βγει κάτι θετικό για όλη την ελληνική κοινωνία από την αναγνώριση αυτή.
Πιστεύω πως αυτά που λέω είναι λογικά και πως στέκουν. Θέλω να σας ενημερώσω ότι είμαι (και ελπίζω να συνεχίσω για μερικά χρόνια ακόμα) φοιτητής σε δημόσιο Πανεπιστήμιο. Νομίζω όμως ότι το σπάσιμο του κρατικού μονοπωλίου στην Πανεπιστημιακή εκπαίδευση είναι μια ωφέλιμη αλλαγή:γι' αυτό και τη στηρίζω.
Παρασκευή, 28 Αυγούστου 2009
Προλετάριοι όλων των χωρών ενωθείτε:ο koblopoulos στην Ευρώπη part 2
Γεια σας αγαπητοί μου φίλοι (αν έχει μείνει και κανείς που διαβάζει αυτό το κακομοιροblog...)! Ελπίζω να περάσατε καλά και να είστε έτοιμοι για μια υπέροχη νέα σεζόν! Γιατί εμείς εδώ είμαστε:με έχει κατακλύσει ένα κύμα δημιουργικής ματαιοδοξίας το οποίο θα διοχετευθεί κατά ένα μεγάλο μέρος μέσω του blogging!Τρέμετε, λοιπόν,:έρχονται ημέρες δόξας για τον koblopoulo! Για τα εγκαίνια της καινούργιας σεζόν (οι ευχές για καλό χειμώνα είναι για τους φλώρους!) θα ακολουθήσουν κάποιες λεπτομέρειες για το δεύτερο ταξίδι με interail pass που πραγματοποίησε η συντακτική ομάδα του blog στην Ευρώπη! Αν θυμάστε και πέρυσι τέτοια εποχή -δείτε εδώ- είχε συμβεί κάτι αντίστοιχο:πέρυσι το interail μας περιελάμβανε Άμστερνταμ, Βερολίνο, Δρέσδη, Πράγα, Βιέννη και Βουδαπέστη. Φέτος, όμως, τα πράγματα κινήθηκαν λίγο πιο νοτιοδυτικά...
Αχ ακόμα θυμάμαι τον περυσινό ενθουσιασμό μετά την επιστροφή:όσο να 'ναι η Ευρώπη μας είχε εντυπωσιάσει! Δυστυχώς αυτό φέτος δεν το βιώσαμε:η πρώτη φορά δε συγκρίνεται με τις υπόλοιπες! Ίσως μερικοί να είπαν "καλά δεύτερο Interail;Υπερβολή!" και να θεώρησαν ότι δεν αξίζει...Κοιμούνται τον ύπνο του δικαίου αγαπητοί μου! Γιατί το interail, αυτό το κουραστικό ταξίδι τριών εβδομάδων στην Ευρώπη είναι φοβερή εμπειρία όσες φορές και αν γίνει!
Πρώτη στάση:Βαρκελώνη! Η πόλη του Γκαουντί αγαπητοί μου! Αν κάτι δεσπόζει σε αυτή την πόλη είναι τα αρχιτεκτονικά αριστουργήματα αυτού του περίεργου τύπου:υπερσυντηρητικός, εθνικιστής, μοναχικός στα όρια της τρέλας (τα τελευταία χρόνια της ζωής του ζούσε μέσα στη Sagrada Familia, ενώ αυτή χτιζόταν!), αλλά με μια φαντασία που κάνει τα έργα του ό,τι πιο εντυπωσιακό μπορεί κανείς να δει στην πόλη! Κτίρια μεγαλόπρεπα, περίεργα, επιβλητικά! Κατά την ταπεινή μου άποψη το πιο εντυπωσιακό αξιοθέατο του ταξιδιού! Αν υπάρχει πάντως μια λέξη να χαρακτηρίσει αυτή την πόλη αυτή είναι σίγουρα το "εκκεντρική"!
( Gaudi's park Guell)
( Sagrada Familia )
(Barceloneta - παραλία)Αλλά ρε παιδιά η Βαρκελώνη μου θύμιζε λίγο τη Ρόδο την εποχή που τα σχολεία πηγαίνουν πενταήμερες:άπειροι τουρίστες που έχουν έρθει στην πόλη για να ξεσαλώσουν σε κλαμπάκια! Ειδικά αυτοί οι κωλοάγγλοι πολύ μου την έδιναν! Τρελή νυχτερινή ζωή πάντως με άπειρες επιλογές (οι καθυστερημένοι τις ανακαλύψαμε την προτελευταία μέρα!) για όλα τα γούστα. Φοβερή λεπτομέρεια που με τρέλανε:στα ισπανικά μπαράκια δεν παίζει μουσική! Στις τουριστικές pub που πάνε οι τουρίστες εννοείται ότι έχει δυνατή μουσική, αλλά στα όμορφα μικρά μαγαζάκια που πάνε οι ισπανοί για να πιουν το ποτά τους δεν ακούγεται τίποτα! Προφανώς για να μπορεί ο κόσμος να μιλάει χωρίς να ξελαρυγγιάζεται όπως σε κάτι άλλα μπαράκια που μου έρχονται στο μυαλό (α ρε η Πανόρμου έγινε μόδα...Τι άλλο θα δούμε;!;).Αλλά πέντε ημέρες για τη Βαρκελώνη είναι υπέραρκετές:τα είδαμε όλα(τα βασικά εννοείται)! Γι'αυτό την επόμενη πήραμε το αεροπλανάκι για...
Παρίσι! Η πόλη αυτή ταιριάζει με μία μόνο λέξη:ομορφιά! Από τα ελάχιστα που έχουν δει τα ματάκια μου, η πόλη αυτή είναι ό,τι πιο όμορφο! Και δεν είναι μια συγκεκριμένη περιοχή ή κάποια συγκεκριμένα κτίρια:είναι ο αέρας που βγάζει το Παρίσι όταν το περπατάς και τον νιώθεις όπου και αν είσαι σε αυτή την πόλη!Από τα μικρά (αλλά πολύ μικρά λέμε) καφέ και μπαράκια μέχρι το γεμάτο δέντρα δρόμο που διασχίζεις για να βγεις στην αψίδα του θριάμβου (βροχή που φάγαμε, ε admin;), το ηλιοβασίλεμα στον Πύργο του Άιφελ και τη λειτουργία στη Nortre Dame!
Μιλάμε για την απόλυτη ομορφιά αγαπητοί μου:η πόλη που θα επέλεγα να μείνω απ'όσες έχω δει είναι το Άμστερνταμ(και για ένα διεστραμμένο λόγο από την Ελλάδα την Καρδίτσα!Μη ρωτάτε, δεν ξέρω...).Αλλά την ομορφιά του Παρισιού δεν τη δυναγωνίζεται καμία! Απαραίτητη παρέκβαση:το interail φίλοι μου είναι σχολείο. Να γυρνάμε έξι ψιλοάβγαλτοι τύποι για τρεις βδομάδες στην Ευρώπη δεν είναι απλό:είναι βέβαιο ότι κάτι θα συμβεί. Πέρυσι ήμασταν τυχεροί:ίσως από υπερβολική προσοχή(είπαμε η πρώτη φορά είναι αλλιώς!) ίσως από τύχη δεν συνέβη τίποτα δυσάρεστο. Φέτος όμως φάνηκε πολλές φορές ότι είμαστε άπειροι σε πολλά. Επιγραμματικά:στριπτιντζάδικο στην Μονμάρτρη(φάκα για τουρίστες), μια χορέυτρια προτείνει σε έναν από εμάς prive χορό, ο δικός μας ρωτάει πόσο, του λέει 20, όταν βγαίνει μας ζητάνε 200! Μόλις είχαμε κάνει ανάληψη, είχαμε τα λεφτά αλλά τα λυπόμασταν. Πάμε να κάνουμε τους κινέζους, αλλά πέφτουν κάτι ψιλές σπρωξιές, δίνουμε τα κωλολεφτά και φεύγουμε.Προς γνώση και συμμόρφωση αυτά...Βέβαια τέτοια ντόνερ όπως του Παρισιού δεν είχαμε την τύχη να ξαναφάμε:τρώγαμε ένα την ημέρα και δεν πεινούσαμε άλλο(μέχρι και εγώ το κτήνος!).Τα πιο υπέροχα, μεγάλα, νόστιμα τούρκικα junkfood, φτιαγμένα από κάτι Κούρδους που μας φώναζαν όλους "Κώστας"!Δυστυχώς έξι μέρες στο Παρίσι είναι λίγες αλλά η ζωή είναι σκληρή και άτιμη (που εμείς μένουμε στο Ελλαδιστάν και άλλοι στο Παρίσι) και τσιμπάμε το τρενάκι για την πιο καπιταλιστική χώρα της Ευρώπης...
(Σηκουάνας και Παναγία των Παρισίων)
(για καφέ στο Courtier Latin)
Γενεύη, λοιπόν, και άνθρακες ο θησαυρός! Εντάξει δεν περιμέναμε και τίποτα τρελό αλλά για μένα η πιο απογοητευτική πόλη και των δύο ταξιδιών! Μου φάνηκε λίγο σαν τον Ωρωπό αλλά με πολλούς και πολύ πλούσιους(για αμάξια δε σας λέω γιατί δεν είμαι και ειδικός, αλλά κάτι Ferrari...).Γενικώς ακρίβεια και ξενερωτιά, αλλά τζάμπα γκρινιάζω:γιατί και στο πιο απαίσιο μέρος του κόσμου μπορείς άμα είσαι μερακλής να περάσεις ωραία! Ακούστε την πιο ωραία μέρα του ταξιδιού:ξύπνημα μετά από καλό ύπνο, γερό πρωινό, νοίκιασμα ποδηλάτων, ποδηλατάδα για μερικές ώρες ανακαλύπτοντας γωνιές της πόλης που δεν είχαμε δει(ο admin τις είπε ωραίες, εγώ μετά το Παρίσι ξαναμίλησα για Ωρωπό...), μπάνιο στη λίμνη και άραγμα στην όχθη, κατανάλωση τεράστιων ποσοτήτων MacDonalds σε πανέμορφο παρκάκι, ξεκούραση στο ίδιο παρκάκι με τις μπάκες έξω(παραφουσκωμένες από πλαστικό υπέροχο φαγητό) λέγοντας και κάνοντας βλακείες.Απαραίτητη παρέκβαση 2:νιώθω υποχρεωμένος να καταθέσω δημόσια στο blog την ευτυχία μου που γνωρίζω τα συγκεκριμένα άτομα τα οποία διοργανώνουν τέτοια υπέροχα ταξίδια (με μπροστάρη πάντα τον εξαιρετικό σεξοπιστολά εννοείται) και πέρνουν και μένα τον κακόμοιρο μαζί τους!Να είναι καλά και τους ευχαριστώ! Και μετά από αυτή τη συγκηνητική κατάθεση ψυχής βουρ για Ιταλία (γιατί η Γενεύη ήταν και φαρμακείο η άτιμη!Από το hostel μέχρι τα macdonalds μας έπιαναν τον...)!
Μιλάνο και Κόμο:Ωραίο το Μιλανάκι με τον φοβερό και τρομερό καθεδρικό και το φίνο καστράκι!Μεσαιωνική διάθεση, πανάκριβα ρούχα και μια Σκάλα που με απογοήτευσε λίγο(μικρότερη από τη Λυρική!).
(Καλά αυτός είναι ο Γιάννης, αλλά ο άλλος με τα μούσια από πίσω ποιος είναι;;)
Εδώ μας έτυχε και η πιο έντονη "σύγκρουση" του interail(θυμάσαι ρε γεωλογικό στοιχειό εκείνο το πρωί της Δρέσδης;):απλά ο admin με τον Παναγιώτη (ή κόρακα, για όσους θυμούνται...) πήγαν να τις παίξουν, αλλά επειδή είναι ψύχραιμα αγόρια τα βρήκαν.Η ένταση αγαπητοί είναι διάχυτη στο interail:η κούραση δημιουργεί μια ένταση που εκφράζεται με πολλούς τρόπους(έβαζα στοίχημα στο ξύλινο ποδοσφαιράκι εκατό ευρώ προς ένα...).Μετά από ένα ωραιότατο βραδάκι στο hostel τσιμπάμε το τρενάκι για...Φλωρεντία...Μείναμε σε ένα camping λίγο έξω από την πόλη (μιλάμε για ΠΟΛΛΗ ζέστη!!!):ωραία κατάσταση, ωραίο κλίμα, την άλλη μέρα είδαμε την πόλη μας άρεσε πολύ, τσιμπήσαμε ωραία μπλουζάκια, αλλά...Άμα είσαι γκαντέμης...Ρε παιδιά με τσίμπησε μια κωλοαράχνη στο πόδι!Αν έχετε το θεό σας:στο πιο οργανωμένο camping που υπάρχει σχεδόν μέσα στη Φλωρεντία βρέθηκε αράχνη να με τσιμπήσει (ποιον άλλον;Το μόγγολο!)!Επισκεπτόμαστε τα θεσπέσια ιταλικά νοσοκομεία, κουμπώνουμε αντιβίωση και συνεχίζουμε!
(Θέα από την Piazzale Michelangelo, στο βάθος η Παναγία των Λουλουδιών)
Δυστυχώς λόγω εμού μείναμε μια μέρα παραπάνω στο camping (μιλάμε για κόλαση του Δάντη!) και η γκεντεμιά ξαναχτυπά:το γεολογικό στοιχειό ή αλλιώς Zirconous πρέπει να επιστρέψει επειγόντως στην Ελλάδα! Δεν κωλόνουμε, βραδινή βόλτα στη Φλωρεντία(εγώ μέσα λόγω της σκατοαράχνης!), απόφαση για hostel με πισίνα στη Ρώμη και βουρ...Ρώμη:το μεγάλο απωθημένο!Δεν είδαμε την Capela Sixtina!Δεν αγχώνομαι, όμως:στη Ρώμη θα ξαναπάω 100%!Μου άρεσε πάρα πολύ!Το camping με την πισίνα και το τζακούζι(ε ρε πολυτέλειες!) ωραιότατο, η βραδινή βόλτα θαυμάσια(την επόμενη φορά θα μπω στη Fontana di Trevi και ας με συλλάβουν!), το πρωί ξυπνάμε με όρεξη και...η γκαντεμιά συμπληρώνεται:κλέβουν το φίλο μας Frouli στο λεωφορείο κάτι κωλομεξικανοί!Η διάθεση χαλάει, τα λεφτά σώνονται και σε μια μαραθώνια βόλτα είδαμε τα βασικά τως Ρώμης (θα ξαναπάμε λέμε μη φωνάζετε!). Άραγμα στο camping, συναυλιούλα το βράδι και την άλλη μέρα πάμε στο Μπάρι, τσιμπάμε το πλοίο και γυρνάμε στην εξωτική...Πάτρα!
Ε περίπου έτσι έγιναν τα πράγματα...Τι ξεχνάω;Ε τα δικά μας: τον τρελαμένο ελληνοαυστραλό Tim(από "Τιμόθεος"!) και τις τύψεις συνείδησης για τα α-καμάκια στη Βαρκελώνη, τις παντόφλες, τις καραμέλες και τα...κακάδια στο Παρίσι, τις βλακείες στο πάρκο της Γενεύης- Ping pong Κωστή!-, τα μπάνια στο Μιλάνο, τις τύπισσες που τραγούδησαν όπερα και την ερωτική επιτυχία της Φλωρεντίας, το ΠΕΡΠΑΤΗΜΑ στη Ρώμη και τις ροχάλες στο Βατικανό!Αλλά φίλοι είπαμε το interail είναι σχολείο:αν πέρυσι γνωρίσαμε την Ευρωπαϊκή ακρίβεια και αποτελεσματικότητα, φέτος γνωρίσαμε την ομορφιά!Εντάξει μας έκλεψαν, με τσίμπησαν, είμασταν πιο γκαντέμηδες από πέρυσι αλλά...ε όπως και να το κάνουμε το interail είναι εμπειρία!Α και μας μένει τουλάχιστον ένα ακόμα:θα ξεκινάει μάλλον από Αγία Πετρούπολη και θα ανεβαίνει για Σκανδιναβία!Είπαμε όχι του χρόνου!Αλλά μέχρι τα εικοσιέξι έχουμε καιρό...
Το interail όπως όλα τα πράγματα έχει τα καλά του και τα κακά του:αλλά αυτό το ρίσκο (που πολλές φορές σου βγαίνει σε κακό βέβαια...)του να ανακαλύπτεις μόνος σου ό,τι καλό μπορείς να πάρεις από μια πόλη και μετά να γυρνάς στο hostel και να βλέπεις και άλλους που προσπαθούν να κάνουν το ίδιο, όπως και να το κάνουμε είναι κάτι...τουλάχιστον ιδιαίτερο!Καλή σεζόν φίλοι!Να είμαστε καλά, καλή blogοχρονιά και χαιρετίσματα σε όλους!
